06-07-08

De inbreng van de westerse orthodoxe theologie (Zizioulas Metropoliet)

 

 

 


De inbreng van de westerse orthodoxe theologie


Door Metropoliet Johannes  (Zizioulas)

zizioulas

Toespraak gehouden te Parijs naar aanleiding van het ontvangen van de titel van Doctor honoris causa aan het orthodoxe instituut van Saint-Serge op 10 februari 2008.

De pioniers van de moderne orthodoxe theologie

De eer die mij op dit moment te beurt is gevallen komt van een instelling die in onze tijd een beslissende bijdrage heeft geleverd aan de theologie. Wat zou de theologie vandaag zijn, zonder de bijdragen van een Georges Florovsky, van een Serge Boulgakov, of een Nicolas Afanassieff, om maar enkele te noemen van diegenen die in dit instituut hebben onderricht? Deze namen, zoals ook deze van Vladimir Lossky, hebben een onuitwisbare stempel gedrukt op de hedendaagse theologie, in die mate, dat het grootste deel van de theologie van de 20e eeuw - orthodox zowel als niet-orthodox - als het ware een commentaar is van hun theologisch werk. Persoonlijk heb ik het voorrecht gehad om één van deze grote theologen te mogen ontmoeten, te weten de betreurde Vader Georges Florovsky, die ik als professor had aan de universiteit van Harvard, en waarvan de invloed van beslissende invloed was op mijn denken. En, hoewel ik Vladimir Lossky, noch Nicolas Afanassieff nooit persoonlijk heb ontmoet, was gans mijn theologische arbeid een dialoog met hun bijdrage. Lossky heeft onze geest opengesteld voor de apofatische natuur van de theologie, en heeft ons daardoor bevrijdt van het rationalisme van de moderne schoolse theologie. Afanassieff heeft onze aandacht gevestigd op het centrale karakter van de goddelijke Eucharistie binnen de ecclesiologie. Ik ben op enkele punten niet akkoord geweest met zowel de ene als met de andere, maar dit is een heel natuurlijk gegeven binnen een dialoog. Het blijft een feit, dat alles wat mijn generatie gerealiseerd heeft op het vlak van de theologie, gegrondvest is op de fundamenten die deze grote geesten hebben gelegd.

Het is op deze zuilen van de moderne orthodoxe theologie dat ik op dit moment mijn gedachten richt, dit met een diepe dankbaarheid, en ik bid onze Heer dat Hij ze mag opnemen onder de heiligen, aan de zijde van de grote leraren en herders van Zijn Kerk.

"De orthodoxe Kerk is op dit moment stevig ingeplant in west Europa en Amerika"

Op deze plechtige bijeenkomst is het juist en goed om even dieper na te denken over hun erfenis en over de taak die deze pioniers van de hedendaagse orthodoxe theologie ons hebben nagelaten, en die de basis hebben gelegd van de orthodoxe aanwezigheid in het Westen. Eén van de grote zegeningen van God aan Zijn Kerk op onze dagen is, dat de orthodoxie voortaan geen exclusief ‘Oosterse' realiteit meer is, iets exotisch, zoals het altijd is geweest in de ogen van de westerse christenen. De orthodoxe Kerk is momenteel sterk ingeplant in west Europa en Amerika, en zij draagt er op een imposante wijze toe bij om te getuigen van het Evangelie van Christus in deze delen van de wereld.

Ziehier, lijkt mij, de belangrijkste bijdragen van de westers orthodoxe theologie:

               1. De westers orthodoxe theologie heeft niet alleen de orthodoxie beter leren kennen, ze heeft ook ertoe bijgedragen dat zij een groter respect geniet in het Westen. Orthodoxe denkers als Nicolas Berdiaev, en verder, Olivier Clément, zijn in dialoog getreden met de westerse filosofische gedachte, terwijl theologen als Florovsky en Lossky de theologie hebben binnengebracht in het centrum van de oecumenische discussies. Het zou niet overdreven zijn te stellen dat het concilie van Vaticanum II niet alleen de orthodoxe theologie in overweging heeft genomen, maar dat het ook in grote mate erdoor is beïnvloed. Katholieke theologen van formaat als een Yves Congar, een Henri de Lubac en anderen, waren in voortdurende dialoog met de orthodoxe theologie, terwijl Vaticanum II de idee ontwikkelde van de katholiciteit van de locale Kerk vanuit de bezieling van de eucharistische ecclesiologie zoals ze voorgesteld is door Nicolas Afanassieff. De westerse orthodoxe theologie heeft de orthodoxe Kerk geplaatst in het centrum van de oecumenische dialoog van onze tijd.

De herwaardering van de pneumatologie en het hesychasme

             2. Nauwkeuriger gezegd heeft de westerse orthodoxe theologie bijgedragen tot een grotere waardering van de pneumatologie binnen de theologische gedachte. Theologen zoals Paul Evdokimov, de betreurde Nikos Nissiotis en Vader Boris Bobrinskoy hebben de christomonistische (alles wordt tot Christus herleidt -nvdv) tendensen in de westerse theologie bekritiseerd en hebben de orthodoxen zelf bewuster gemaakt van het belang van de Heilige Geest in het leven van de Kerk. Dit alles heeft belangrijke gevolgen gehad, niet alleen theologisch, maar ook binnen de domeinen van de spiritualiteit en de eredienst voor alle christelijke gemeenschappen.

            3. Het in ere houden van de theologie van de heilige Gregorios Palamas, voornamelijk zoals ze benadrukt werd in de theologische kringen van dit instituut, is ook een van de beslissende bijdragen van de westerse orthodoxe theologie. Hier moeten wij nog Vladimir Lossky in herinnering brengen voor wat het eigen theologische aspect betreft, en ook de betreurde Jean Meyendorff, die de eerste kritische editie van de werken van Palamas heeft tot stand gebracht. Alsook talrijke studies over de theologie van deze Griekse Vader. Een onmetelijke belangstelling voor het hesychasme, in de gehele orthodoxe wereld, is hier het gevolg van, vooral met de kritische uitgave van de teksten van Palamas door de betreurde professor Panayotis Christou in Griekenland en de theologische studies gerealiseerd door de betreurde vader Dumitru Staniloaë over de hesychastische theologie, in Roemenië. Aspecten van deze theologie, zoals het onderscheid tussen essentie en energieën van God, zijn vandaag de dag gemeengoed geworden binnen de orthodoxe theologie, en  hoewel sommigen, zoals ik, het nodig achten een buitensporig neopalamisme te moeten bekritiseren, kan niemand het feit ontkennen dat deze eminente Kerkvader veel verschuldigd is aan de westerse orthodoxe theologen, namelijk, dat zij het voor de eerste keer geplaatst hebben  in het centrum van de orthodoxe theologie.

De vernieuwing van het liturgische leven en van de spiritualiteit

            4. Een andere dimensie van de theologie is door de westerse orthodoxe theologen naar voor gebracht: deze van de liturgie, en in het bijzonder, van de eucharistie. In verband met de eucharistische ecclesiologie heeft de betreurde vader Alexandre Schmemann datgene wat Afanassieff tot stand heeft gebracht vervolledigd en uitgebreid. De orthodoxen zijn ertoe gebracht om het centrale karakter van het liturgische leven in al de aspecten van de theologie en de spiritualiteit meer te gaan appreciëren, ondanks het feit dat de orthodoxen het gedurende de ganse geschiedenis anders hadden beleefd, het is iets wat de schoolse orthodoxe theologie had verwaarloosd te doen.

Daaraan is het te danken dat vele dwalingen zijn rechtgezet, voornamelijk o.a. de buitensporig zeldzame deelname aan de heilige communie enz. Men kan hier spreken van een liturgische renaissance in de orthodoxe kerk van vandaag die te wijten is aan de ontplooiing van de liturgische en eucharistische theologie binnen de westerse en hedendaagse orthodoxe theologie.

               5. Wij moeten ook het belang van de westerse orthodoxe theologie vermelden voor de ontwikkeling van het monastieke leven binnen de orthodoxe Kerk overal ter wereld. Door de theologie meer als een empirisch gegeven te benaderen dan als een intellectueel gegeven, de moderne orthodoxe theologie sluit nauwkeuriger aan bij mystieke en ascetische theologen als de Heilige Symeon de Nieuwe Theoloog en de Hesychasten, wat van invloed is op de wederzijdse beïnvloeding van de ascetische theologie en de dogmatische theologie.

Grote monastieke figuren zoals de betreurde vader Sophrony van Essex in Engeland, hebben de theologie binnengebracht in het ascetische leven, terwijl vader Dumitru Staniloaë in Roemenië het tegenovergestelde heeft gedaan door een empirische benadering van de leer te geven. Dit heeft westerse christenen tot de orthodoxie gebracht, en het heeft zo bijgedragen tot een versterking van de orthodoxe aanwezigheid in het westen.

"De toekomst van de eucharistische ecclesiologie"

Dit zijn maar enkele van de belangrijkste bijdragen die de westerse orthodoxe theologie in het verleden heeft bijgebracht aan de orthodoxe oikoumenè . Maar hoe zit het voor de toekomst? Wat is het belang ervan voor de toekomst van de orthodoxie? Ik zal hierop proberen te antwoorden door enkele bescheiden overwegingen naar voor te brengen.

Ik zal beginnen met de toekomst van de eucharistische ecclesiologie. Nauw verbonden met deze vraag is het feit, dat weldra veel belangrijke problemen tot uiting zullen komen binnen de orthodoxe Kerk. Het eerste probleem dat zich stelt, is het probleem dat ontstaan is door de zogenaamde orthodoxe diaspora. De eucharistische ecclesiologie eist dat er slechts één lokale Kerk is in elke plaats, verenigt in één enkele eucharistie, onder één enkele bisschop. Wij weten allen dat dit principe niet wordt gerespecteerd. Dit feit schept een tegenstelling tussen theologie en leven, tussen theorie en praktijk. Als deze situatie nog lang op deze weg zal voortgaan, zal de eucharistische ecclesiologie een grap worden. Het probleem van de orthodoxe diaspora moet zonder uitstel opgelost worden. De orthodoxe Kerk in het westen kan niet meer georganiseerd worden op een nationale basis. Zij moet gevormd worden vanuit haar lokale dimensie, en niet vanuit een nationaliteit.

Het andere probleem dat verbonden is met de eucharistische ecclesiologie en waar de orthodoxe Kerk al mee werd geconfronteerd is de moeilijkheid om de individuele vroomheid te verzoenen met het kerkelijke ethos. De eucharistische ecclesiologie is van nature anti-individualistisch. De vroomheid van haar kant heeft de neiging om individualistisch te zijn. In onze moderne wereld, die gekenmerkt wordt door mobiliteit, is het moeilijk voor de lokale Kerken om stabiele gemeenschappen te blijven van mensen die elkaar goed kennen en die verenigd zijn in de communie. Er is dus een tendens onder de orthodoxen om naar gelijk welke eucharistische gemeenschap te gaan, volgens hun voorkeur, en voorbijgaan aan het feit dat zij behoren tot een bepaalde lokale Kerk. Als dit zo doorgaat, zal het individualisme weldra de kerk overspoelen. De horizontale dimensie van de eucharistie zal daardoor verdwijnen en de Kerk zal verdwijnen.

"De eenheid van de Kerk op het regionale en universele niveau"

Dit gevaar kan verder geaccentueerd worden door een ander nieuw feit. De groeiende autoriteit van het monachisme kan ertoe leiden dat het bisschoppelijk ministerie overbodig wordt in de Kerk. De eucharistische ecclesiologie die niet gecentreerd is op de bisschop - dit is één van de zwakke punten uit de ecclesiologie van Afanassieff - maakt van de bisschop gewoon een beheerder en niet de eucharistische proestôs (= hij die voorgaat, de eerste - nvdv). Dit stelt het sacramentele fundament van de bisschoppelijke autoriteit binnen de Kerk in vraag en leidt tot een scheiding tussen de leer en het canonieke recht. Behalve in de eucharistie moeten de bisschop en de lokale Kerk onderling afhankelijk zijn, anders kan de eucharistische ecclesiologie een echt gevaar worden voor de orthodoxe Kerk van de toekomst.

Identieke bemerkingen kunnen gemaakt worden vanuit het standpunt van de éénheid van de Kerk op regionaal en universeel niveau. Indien de eucharistische ecclesiologie beperkt wordt tot de lokale Kerk, dan zullen wij de kerkelijke éénheid op het niveau van de geografische regio's veel ruimer moeten beschouwen, namelijk als een eenvoudige administratieve zaak. Dit zou belangrijke gevolgen hebben zowel voor de éénheid van de orthodoxe Kerken zelf als voor hun gesprekken met de katholieken, die aan de universele Kerk een fundamenteel belang willen toekennen. De eucharistische ecclesiologie zal essentieel zijn voor de toekomst van de theologische dialoog, voornamelijk tussen orthodoxen en katholieken. Wij moeten ons richten naar deze theologie als naar onze gids in onze oecumenische relaties, maar wij moeten haar tegelijkertijd bevrijden van haar oorspronkelijk ‘lokalisme'.

Ten overstaan van de uitdagingen van de huidige wereld "het geloof duiden in existentiële termen"

De toekomst - die al voor de deur staat- brengt nieuwe problemen met zich mee, problemen waarmee de orthodoxie in het verleden niet mee geconfronteerd werd. Sta mij toe hier enkele ervan te vermelden en tegelijk het belang van de erfenis van de westerse orthodoxe theologie te onderstrepen om hieraan het hoofd te bieden.

Er is op de eerste plaats, de snelle omvorming van de westerse samenlevingen in multiculturele gemeenschappen. De orthodoxe theologie moet het hoofd bieden aan het feit dat de zogenaamde ‘orthodoxe landen' in hun zuivere vorm niet meer zullen bestaan. De westerse orthodoxie, die geleerd heeft om te bestaan in een niet-orthodoxe omgeving, moet haar ervaringen doorgeven aan de rest van de orthodoxe Kerken. Niet alleen over hoe te overleven, maar ook hoe zij hun niet-orthodoxe omgeving kunnen beïnvloeden. De oecumenische dialoog is voor de toekomst een conditio sine qua non voor de orthodoxe theologie. En ze moet in de praktijk niet alleen de christenen insluiten, maar ook de andere religies. Anders zal de orthodoxe Kerk zich zien omvormen tot een "getto", onbekwaam om een rol te spelen in de maatschappij.

Daarom moet de orthodoxe theologie voorbereid zijn om haar geloof te vertolken in existentiële termen. Twee gebieden in het bijzonder doen beroep op dergelijke interpretatie. Het eerste heeft betrekking op de existentiële noden van de menselijke persoon. Er bestaat in onze tijd een groeiende bezorgdheid met betrekking tot de waardigheid en de menselijke vrijheid, een bezorgdheid die vooral te wijten is aan de ontwikkeling van de technologie en de wetenschap. Het cruciale thema van de theologie in onze tijd zou moeten zijn: wat betekent de Persoon. De orthodoxe theologie zou moeten putten uit haar rijke theologische traditie, voornamelijk uit de leer over de Heilige Drie-Eenheid, een begrijpen van de menselijke persoon die in staat is de existentiële zorgen van het menselijke wezen in onze tijd tegemoet te treden.

Het ander probleem waarmee de mensheid vandaag wordt geconfronteerd is de ecologische crisis. De orthodoxe theologie heeft in het verleden dit probleem niet in overweging genomen, omdat dit probleem toen nog niet bestond. Het is de plicht van de orthodoxe theologie van vandaag om haar theologische traditie te interpreteren in de richting van dit probleem. De eucharistische theologie en de ascetische ervaring kunnen onschatbare bronnen zijn van inspiratie voor de ontwikkeling van een ‘ecologische theologie', zo sterk noodzakelijk vandaag.

"De orthodoxe Traditie interpreteren voor de wereld"

De orthodoxe theologie kan niet functioneren in een culturele leegte.(...) Zij is dus geroepen om een belangrijke rol te spelen door de orthodoxe Traditie te interpreteren voor de wereld. Deze moeilijke taak kan niet volbracht worden als wij ons isoleren van andere christenen die hier in het Westen leven, want de problemen zijn onze gemeenschappelijke problemen. Een dialoog met de cultuur tegelijk met de oecumenische dialoog moet nagestreefd worden.

Wij zijn allen dankbaar voor hen die de orthodoxe stem hebben laten horen en die respect hebben afgedwongen in het Westen. Dat de Heer hun werk zegene opdat zij ook voor de toekomst hun vruchten mogen dragen.     

Uit SOP Maart 2008, vertaling : Kris Biesbroeck

20:38 Gepost in theologie | Permalink | Commentaren (0)

De commentaren zijn gesloten.