10-08-08

Begeleidende verklaring bij de gezangen

Inleiding

 

Talrijke "lokale" orthodoxe gemeenschappen in het Westen hebben wat de eredienst be­treft, gekozen voor de Russische traditie van liturgische muziek. Hier zijn wezenlijk twee redenen voor. Enerzijds is het zo dat de orthodoxe christenen van westerse afkomst vaak eerst met de Slavische orthodoxie in aanraking kwamen, vnl. via de talrijke Russische immi­granten die zich na de Revolutie van 1917 in het Westen vestigden en hier een intense cultureel-religieuze activiteit aan de dag legden, in dialoog met de westerse cultuur. Ander­zijds is het een feit dat de Russische liturgische zang op muzikaal vlak aansluit bij de wes­terse muzikale erfenis, dit in tegenstelling tot bv. de Grieks-Byzantijnse zang, die dan ook voor veel westerlingen "vreemd" klinkt.

Muzikaal gezien zijn de gezangen op deze opname een weerspiegeling van de huidige prak­tijk in Rusland, zij het dat ze omgezet zijn naar het Nederlands. Concreet wordt die praktijk beheerst door een systeem van acht modi of tonen (cf. het Gregoriaans), een soort van melodiemodellen die voor de meeste hymnen worden gebruikt. Voorts is de Russische litur­gische muziek vandaag meestal vierstemmig en homofoon. Toch heeft zij niet altijd zo ge­klonken: in navolging van de Byzantijnen - uit wiens handen de Russen het christelijke ge­loof ontvingen - hebben de Russen tot in de 16e eeuw eenstemmig gezongen, gebruik­makend van een notatiesysteem met neumen. De belangrijkste van deze oude zangstijlen wordt met de term Znamenny-Zang aangeduid (van 'znamja': teken, neum). Pas in de 16e-­17e eeuw kwam daar verandering in. Enerzijds kreeg men een diversifiëring van de eenstem­mige zang met als gevolg het ontstaan van de Zang van Kiëv - een soort van vereenvoudigde Znamenny-Zang die bijna gans het huidige liturgische repertoire bepaalt - en ook de zgn. Griekse Zang en Bulgaarse Zang, die tevens via Kiëv in Rusland werden geïntroduceerd maar waarvan de oorsprang vanwege hun snelle russificatie nog steeds onduidelijk is. Anderzijds deden onder westerse invloed het notenschrift en de meerstemmigheid hun intrede. Deze interesse voor het Westen zou vanaf ± 1700 een definitief karakter krijgen, met als gevolg veel nieuwe composities in westerse - Pools-Oekraïense, Italiaanse of Duitse - stijl. Dit belet echter niet dat ook oude melodieën werden behouden, maar dan in een meerstemmig kleedje. Dat verklaart waarom op deze opname talrijke hymnen weliswaar meerstemmig zijn, maar toch een melodie hebben die behoort tot de oude Znamenny-Zang, de Zang van Kiev, de Griekse of de Bulgaarse Zang, zij het dat die originele melodieën vaak vereenvoudigd wer­den om aan het westerse harmonische systeem te kunnen worden aangepast. Wat de nieuwe, "westerse" composities betreft, zijn een aantal grote figuren erin geslaagd om de liturgi­sche kwaliteit van hun composities hoog te houden en niet in het theatrale te vervallen. Een van hen is Dmitri Bortnjanski, van wie nog steeds zeer veel muziek wordt gezongen. Vooral zijn perfecte kennis van koorcompositie, zijn beheerste Iyriek en zijn bescheiden wijze om gevoelens te uiten, vallen op.

Dat er in onze contreien ooit een eigen orthodox muzikaal scheppingsproces op gang komt, is zeker niet ondenkbaar (o.m. in de Fins-orthodoxe kerk is dat al een tijdje aan de gang). De Traditie verbiedt dat trouwens niet: zij is immers het levende geheugen van de kerk, waarop wordt verdergebouwd. Belangrijk daarbij is, dat de liturgische zang steeds ten dienste staat van het woord dat ze ondersteunt en van de liturgische handeling die ze begeleidt. Liturgi­sche muziek is geen "kunst om de kunst", zij dient de "drager" te zijn van het gebed van de hele kerkgemeenschap, ingaand op de uitnodiging van Paulus: "Zingt voor God met een dankbaar hart psalmen, hymnen en liederen, ingegeven door de Geest" (Kol. 3,16).

 

Het programma van deze opname

Op deze opname vindt u een keuze van gezangen uit de Vespers, de Metten en de Godde­lijke Liturgie van de Heilige Johannes Chrysostomos. Gezien van oudsher de liturgische dag niet 's morgens, maar aan de vooravond begint, komen de Vespers op de eerste plaats. Zodoende krijgen we een beweging die de gelovige voert vanuit de duisternis van de nacht en de dood, naar het licht van de dag en de Verrijzenis. De liturgische dag heeft natuurlijk als hoogtepunt de Goddelijke Liturgie (de Eucharistie), waarin de gelovige, door het Lichaam en het Bloed van de Verrezene te ontvangen, binnentreedt in het mysterie van Christus' Lichaam en zijn Verrijzenis mag aanschouwen. De Liturgie bestaat uit twee grote, comple­mentaire delen: de dienst van het woord en de dienst van het altaar, of de liturgie van de catechumenen en de liturgie van de gelovigen, t.t.z. dat deel van de Liturgie dat vnl. uit onderricht bestaat, en dat deel waarin het eigenlijke offer wordt gebracht.

 

Vespers

 

1 Psalm 103 (104): "Zegen de Heer, mijn ziel" - Griekse Zang

In deze verzen uit Psalm 103 (104) worden de scheppende God en zijn Voorzienigheid ge­-prezen. De woorden herinneren de gelovigen aan de gelukzaligheid van de eerste mens,

wanneer hij, nog onschuldig, samen met de engelen zijn Schepper prees.

 

2 Psalmkathisma "Gelukkig de man"

In deze verzen uit Psalm 1, 2 en 3 weerklinkt niet enkel spijt over de zondeval van de mens,

maar tevens hoop op redding. De verzen worden telkens beantwoord met het drievoudige

Alleluia. Dit gezang wordt met de Griekse term Kathisma aangeduid, wat verwijst naar het

feit dat de gelovigen tijdens het zingen van deze psalm mogen zitten.

 

3 Lichtpsalm, toon 5: "Heer ik roep tot U, verhoor mij" - Eenvoudige Zang van Kiëv Ais inleiding op de groep van zogenaamde Stichieren (cf. de tracks 4-7) weerklinken enkele verzen uit Psalm 140 (141) waarin de mens hoopt dat zijn roep, zijn gebed tot God, mag worden verhoord.

 

 

4 1e en 2e Stichiere van de Verrijzenis, toon 1

 

5 1e Stichiere van de Verrijzenis, toon 2

 

6 1e Stichiere van de Verrijzenis, toon 4

 

7 1e en 3e Stichiere van de Verrijzenis, toon 8

Eenvoudige Zang van Kiëv

De zogenaamde Stichieren (van het Griekse woord "stichos", dat "vers" betekent) belichten het thema van de dag en worden in verschillende tonen uitgevoerd. In deze opname wordt gekozen voor het thema van de zondag, dus van de Verrijzenis, die in poëtische bewoordin­gen wordt bezongen. Christus wordt - om een van de Stichieren aan te halen - geroemd als de Verlosser die door het kruis de gevallen natuur van de mens heeft vernieuwd en hem de weg naar de Hemel heeft getoond.

 

8 Avondhymne "Vriendelijk Licht"

Dit prijslied tot Christus vormt het centrale punt van de Vesperdienst en is een van de wei­nige vroegchristelijke hymnen die we kennen. Bij het bereiken van de zonsondergang wordt Christus aanroepen als het Licht, het vriendelijke, vreugdevolle Licht. Deze hymne wordt gezongen nadat de celebranten met het wierookvat en een brandende kaars (in processie) tot voor de koninklijke poorten van de ikonenwand zijn gegaan en de diaken heeft uitgeroe­pen: "Wijsheid! Staat op!"

 

 

 

9 Prokimen van de zaterdagavond, toon 6: "De Heer regeert"

 Eenvoudige Znamenny-Zang

Vlak voor de lezing(en) uit het Oude Testament wordt het zogenaamde Prokimen (Graduale) gezongen. Op zaterdagavond komt dat uit Psalm 92 (93) en begint het met de woorden: "De Heer regeert, met majesteit is Hij omkleed". Het ademt dus nog steeds die feestelijkheid die we ook in de Avondhymne terugvinden.

 

10 Kantiek van Symeon, toon 6 - Eenvoudige Zang van Kiëv

Ook in deze hymne treft men de thematiek van het Licht aan, want de zalige Symeon, wanneer hij de Gezalfde ziet, verkondigt Gods lof met de woorden: "Nu laat Gij, o Heer, uw dienaar gaan in vrede, naar uw woord: want mijn ogen hebben uw Heil aanschouwd, [...] Licht tot verlichting van de heidenen..." (Luc. 2,29-32).

 

11 Troparion van de Moeder Gods, toon 4: "Moeder Gods en Maagd"

  Eenvoudige Griekse Zang

Deze hymne tot de Moeder Gods - het Ave Maria - wordt naar het einde toe van de Vespers op zaterdagavond gezongen. Het hymnografische type van het Troparion duidt op een poë­tische hymne die de essentie van een heilsgebeurtenis of van de gevierde heilige weergeeft.

 

12 "Onder uw hoede" - Dmitri Bortnjanski (1752-1825)

Deze tweede hymne tot de Moeder Gods is in de Russische kerk bijzonder geliefd, niet in het minst vanwege de muzikale compositie van de hand van de bekende Russische componist Dmitri Bortnjanski. De tekst verhaalt hoe de gelovigen vluchten onder de hoede van de

Moeder Gods en haar vragen om verlossing uit alle gevaar

 

Metten

 

13 "God is Heer en Hij is ons verschenen", toon 4 - Eenvoudige Griekse Zang

In het begin van de Metten weerklinkt deze lofprijzing tot God, die voor onze verlossing op aarde is gekomen. Ze luidt: "God is Heer en Hij is ons verschenen, gezegend hij die komt in de naam des Heren." Dit refrein wordt afgewisseld met verzen uit Psalm 117 (118).

 

14 Polyeleos: "Looft de naam des Heren" - Eenvoudige Znamenny-Zang

Dit feestelijke gezang vormt een van de belangrijkste momenten uit de Metten. Het wordt met de Griekse term Polyeleos aangeduid, wat zoveel betekent als: veel erbarmen; het heet zo, omdat het woord "erbarmen" steeds opnieuw terugkeert en de kern vormt van de Psal­men 134 (135) en 135 (136) waarop de tekst van het Polyeleos gebaseerd is. Na elk vers weerklinkt het Alleluia.

 

15 Opstandingstroparia I en II, toon 5: "Gezegend zijt Gij, o Heer"

Eenvoudige Zang van Kiëv

Deze zogenaamde Opstandingstroparia verhalen hoe de vrouwen bij het Graf kwamen en zagen dat het leeg was. De verschillende Troparia worden van elkaar gescheiden door het refrein: "Gezegend zijt Gij, o Heer, leer mij uw gerechtigheid".

 

Goddelijke Liturgie van de Heilige Johannes Chrysostomos

 

16 Vredeslitanie - Eenvoudige Zang van Kiëv

Uit het eerste deel van de Goddelijke Liturgie horen we om te beginnen de Vredeslitanie, waarin de diaken de Heer bidt om de hemelse vrede, zonder dewelke het binnentreden van Gods Rijk onmogelijk is.

 

17 1e Antifoon van Pasen: "Juich voor de Heer, gehele aarde" - Znamenny-Zang

 

18 3e Antifoon: de Zaligsprekingen - melodie uit Moskou

Met deze hymnen, waarin de heilsverwachting van het volk Israël wordt uitgedrukt, bezin­gen de gelovigen Gods weldaden. Deze gezangen heten Antifonen, omdat ze oorspronkelijk - en ook nu nog, als de mogelijkheid daartoe bestaat - afwisselend door twee koren worden gezongen. In dit geval is de Eerste Antifoon die voor Pasen, met verzen uit Psalm 65 (66). De Derde Antifoon bestaat meestal uit de Zaligsprekingen.

 

19 Kleine Intocht: "Kom, laten wij Christus aanbidden"

Tijdens het zingen van de Zaligsprekingen vindt de Kleine Intocht plaats, een processie met het evangelieboek tot voor de koninklijke poorten van de ikonenwand, als een teken van de komst van Christus die de blijde boodschap verkondigt. Op het einde van deze Intocht zet het koor een plechtige hymne in, waarin Christus als Redder wordt gehuldigd, vermits Hij uit de doden is opgestaan.

 

20 Troparion van de Verrijzenis, toon 1 - Eenvoudige Griekse Zang

 

21 Troparion en Kondakion van de Verrijzenis, toon 2 - Eenvoudige Zang van Kiëv

 

22 Troparion van de Verrijzenis, toon 3 - Eenvoudige Zang van Kiëv

 

23 Troparion van de H. Apostel Andreas, toon 4 - Eenvoudige Griekse Zang

 

24 Troparion en Kondakion van de Verrijzenis, toon 7

 

25 Troparion en Kondakion van de Verrijzenis, toon 8 - Eenvoudige Griekse Zang

Na de Kleine Intocht wordt een reeks van zogenaamde Troparia en Kondakia in verschillende tonen gezongen. Dit zijn zeer oude Byzantijnse dichtvormen die een samenvatting geven van de zin van het gevierde feest of van het leven van de heilige die herdacht wordt. Op deze opname zijn alle Troparia en Kondakia aan het thema van de Verrijzenis gewijd, behalve het Troparion ter ere van de Heilige Apostel Andreas, "de eerstgeroepene der apostelen". In de Troparia en Kondakia van de Verrijzenis wordt steeds opnieuw onderstreept hoezeer de Opstanding van Christus een kosmische gebeurtenis is, waardoor niet enkel elke gelovige, maar de hele schepping wordt verlost, met Adam voorop, de eerste mens.

 

26 Trisagion: "Heilige God" - Trajan Popesco

Het Trisagion - het driemaal heilig - is een hymne ter ere van de Heilige Drie-Eenheid, waar­van de tekst verschillende malen wordt herhaald. Deze luidt: "Heilige God, Heilige Sterke, Heilige Onsterfelijke, ontferm U over ons." God de Vader wordt verheerlijkt als de bron van alle heiligheid, de Zoon, de sterke, als overwinnaar van de dood, en de Heilige Geest, de levenschenker, als de adem van het eeuwige leven. In dit geval horen we het Trisagion in het Nederlands en het Roemeens, vermits het om een melodie van de Roemeense componist Trajan Popesco gaat.

 

27 Prokimen van de Verrijzenis, toon 7: "De Heer schenkt zijn volk kracht"

 

28 Alleluia, toon 1 - Eenvoudige Zang van Kiëv

Na het Trisagion komen de schriftlezingen aan de beurt. Deze vormen het hoogtepunt van het eerste deel van de Liturgie, vermits de gelovigen nu het woord van Christus zelf en van zijn eerste getuigen, de apostelen, horen. Het epistel wordt voorafgegaan door het Prokimen (het Graduale), in dit geval in toon 7, met verzen uit Psalm 28 (29). Na het epistel volgt ter voorbereiding van de evangelielezing het Alleluia, hier met tussenverzen uit Psalm 91 (92).

 

 

 

 

 

29 Dringende Litanie - Eenvoudige Zang van Kiëv

De liturgie van de catechumenen wordt afgesloten met enkele litanieën, waaronder de zo­genaamde Dringende Litanie. "Dringend", omdat de voorbeden telkens door een drievou­dig Kyrie Eleison worden beantwoord, wat het dringende, smekende karakter onderlijnt.

 

30 Cherubijnenhymne: "Wij, die verzinnebeelden" - Zang van Kiëv (Dvoretski)

Het tweede deel van de Goddelijke Liturgie, de liturgie van de gelovigen, begint met een grote processie waarbij de offergaven van het zijaltaar naar het hoofdaltaar worden over­gebracht. Deze intocht is een aanschouwelijke voorstelling van de tocht van Christus van Bethanië naar Jeruzalem, waarbij Hij op het altaar als in zijn Graf wordt gelegd. Tijdens deze processie wordt de zogenaamde Cherubijnenhymne op zeer plechtige wijze gezongen. Zij werd reeds in het jaar 574 in de liturgie geïntroduceerd en ontleent haar naam aan het begin van de tekst: "Wij die de cherubijnen verzinnebeelden".

 

31 Eucharistische Canon - "Feofanovskoje"

Uit de Eucharistische Canon horen we eerst de in leiding, waarin de celebrant het godsvolk uitnodigt om het offer in vrede op te dragen. Nadien is er het Sanctus, dit is het "Heilig, Heilig, Heilig" dat de engelen rond Gods hemelse troon zingen en waaraan ook de gelovi­gen op aarde mogen deelnemen. En verder de hymne na de woorden van de Instelling van

de Eucharistie, die luidt: "Wij prijzen U, wij loven U, wij zeggen U dank, o Heer, en wij bidden U"; dit gezang is als het ware de samenvatting van het ganse thema van de Eucharistie.

 

32 Hymne tot de Moeder Gods - melodie uit Wit-Rusland

Na de Eucharistische Canon is het de Moeder Gods die als eerste wordt bezongen bij de gedachtenis van alle gelovigen van de Kerk in wiens naam de priester de Eucharistie op­draagt: dit zijn zowel de heiligen als alle levenden en gestorvenen.

 

33 "Onze Vader" - Nikolaj Rimski-Korsakov (1844-1908)

Vóór de communie wordt het Onze Vader gezongen. De liturgische plaats van dit gebed,

vlak voor de Maaltijd van de Heer, toont dat het "dagelijks brood" wel degelijk het eucharistische brood is. Het is het brood van het komende Koninkrijk, waarvan de gelovigen nu al in volle realiteit kunnen proeven.

 

34 "Koning van de Hemel", toon 6 - Eenvoudige Zang van Kiëv

Het is op vele plaatsen de gewoonte om net voor de communie van de gelovigen het "Ko­ning van de Hemel" te zingen, een gebed tot de Heilige Geest. Het is een vraag om hulp van de Geest, opdat de gelovige niet verteerd zou worden door het vuur van de Eucharistie.

 

35 Communiezang: "Ontvangt het Lichaam van Christus"

De hymne die tijdens de communie wordt gezongen, nodigt de gelovigen uit om het Lichaam van Christus te ontvangen en van zijn Bloed te drinken, die de bron van onsterfelijkheid zijn.

 

36 "Wij hebben het ware Licht aanschouwd", toon 2 - Eenvoudige Zang van Kiëv

 

37 Psalm 33 (34): "Ik wil de Heer zegenen te allen tijde"

Het mysterie van de communie is zo ontzagwekkend, dat de gelovigen onmiddellijk erna dankzeggen met de woorden: "Wij hebben het ware licht aanschouwd, de hemelse Geest ontvangen, het ware geloof gevonden; wij aanbidden de ondeelbare Drie-Eenheid, want Zij heeft ons gered". Deze dankbaarheid en vreugde jegens God weerklinken ook nog na de eindzegen van de priester, in de verzen uit Psalm 33 (34).

 

Dienst der Overledenen

 

38 Kondakion van de Overledenen: "Met uw heiligen, laat rusten"

Eenvoudige Znamenny-Zang

"Eeuwige gedachtenis"

In het Kondakion uit de Dienst der Overledenen vragen de gelovigen aan Christus dat Hij de ziel van zijn dienaren zou laten rusten met zijn heiligen, daar waar geen smart of droefheid is, maar eeuwig leven. En op het einde van de dienst vraagt het godsvolk om eeuwige gedachtenis van de overledenen.

 


Vasten- en Paastijd

39 "Nu dienen" uit de Liturgie van de Voorafgewijde Gaven

naar Dmitri Bortnjanski (1752-1825)

Tijdens de weekdagen van de Grote Vasten wordt op woensdag- en vrijdagavond een

communiedienst gehouden, die de Liturgie van de Voorafgewijde Gaven wordt genoemd; voorafgewijd, omdat het brood en de wijn reeds de zondag ervoor geconsacreerd werden. Wanneer die geconsacreerde gaven naar het hoofdaltaar worden overgebracht, weerklinkt een plechtige hymne waarin de gelovigen, die samen met de onzichtbare, hemelse Machten dienen, wordt gevraagd om de Heer met geloof en liefde te naderen, opdat zij deel mogen hebben aan het eeuwige Leven.

 

40 Troparia van Goede Vrijdag, toon 2 - Bulgaarse Zang

Op Goede Vrijdag worden elk jaar opnieuw de beroemde Troparia gezongen waarin het verhaal van Jozef van Arimathea wordt verteld, die het lichaam van Christus van het kruis haalde, het met linnen omhulde en in een nieuw graf legde; en ook het verhaal van de vrouwen die bij het graf kwamen om het lichaam met myron te balsemen. Sinds de late Middeleeuwen gaat het zingen van deze Troparia gepaard met een processie vanuit de altaar­ruimte tot in het midden van de kerk, een processie met het zogenaamde Epitafion, een doek waarop een afbeelding van de graflegging en de bewening van Christus te zien is.

 

41 3e Antifoon van Pasen

Deze opname sluit af met enkele gezangen voor Pasen, het feest der feesten. AI vanaf de eerste eeuwen brengen de gelovigen de Paasnacht in de kerk door, waar weelderig kaars­licht brandt, dit om te wijzen op de vernietiging van de duisternis van de dood en op de triomf van het licht van de verrezen Christus. In de Liturgie van Pasen weerklinkt als 3e Antifoon het Troparion van Pasen (cf. track 42), afgewisseld met enkele verzen uit Psalm 67 (68) waarin Gods triomf bezongen wordt.

 

42 Troparion van Pasen, in het Roemeens, het Grieks en het Kerkslavisch

melodieën: Roemeens, Grieks-Byzantijns en Znamenny-Zang

Tijdens de Paasnacht - en in de ganse Paastijd - weergalmt steeds opnieuw het Troparion van Pasen, die hymne van grenzeloze vreugde om het nieuwe Leven: "Christus, verrezen uit de doden, door Zijn dood overwon Hij de dood, en schenkt terug het Leven aan hen in het graf." Om de universaliteit van dit gebeuren te beklemtonen, wordt deze hymne in verschil­lende talen en volgens diverse zangwijzen gezongen.

 

43 Heilwens: "Nog vele jaren!" - melodie naar Dmitri Bortnjanski (1752-1825)

 

Xavier Verbeke

 

 


Het koor van de Orthodoxe Communauteit van de Heilige Apostel Adreas te Gent.

 

Deze CD met als titel "Mijn ziel love de Heer" wordt precies uitgebracht bij de dertigste verjaardag van de Orthodoxe Communauteit van de Heilige Apostel Andreas te Gent, meteen de dertigste verjaardag van het ontstaan van het koor. Op 26 november 1972 werd de eerste Goddelijke Liturgie gecelebreerd. Deze Communauteit, die sterk geïntegreerd is in de Orthodoxe Fraterniteit in West-Europa, kenmerkt zich op drievoudige wijze: zij is Nederlandstalig, sedert haar stichting trouw aan de Slavische traditie, en situeert zich in de schoot van het Oecumenisch Patriarchaat.

 

Van bij het begin werden alle liturgische diensten in het Nederlands gecelebreerd en door het koor gezongen. Aldus wist de orthodoxe communauteit zich volkomen te integreren in de Vlaamse samen­leving.

 

Een orthodox kerkkoor bestaat niet voor zichzelf. Alle leden ervan, en de koorleider op de eerste plaats, zijn ervan bewust dat bij het "Liturgisch zingen" het gebed centraal staat. Het koor "treedt niet op", de dienst wordt niet "opgeluisterd". Het koor "participeert", neemt echt deel aan de liturgische celebraties. Het koor verpersoonlijkt het Godsvolk, behoort tot het Godsvolk. In die lijn vervult het koor een heel speciale rol. Aldus is het koor altijd aanwezig bij de vele liturgische diensten: de weke­lijkse Goddelijke liturgieën, de Vespers en Metten, de Vasten- en Paastijd, de grote feesten, doop, huwelijk en dienst der overledenen. En ook op oecumenisch vlak wordt actief meegewerkt door het koor.

 

Na verschillende koorleiders van de eerste periode, die zich eveneens verdienstelijk opstelde, wordt het koor thans sedert 1993 geleid door Paul Morreel, die met enorme bezieling en enthousiasme het repertorium van de gezangen wist uit te breiden en de uitvoering ervan wist te verbeteren en te verfijnen. Alle koorleden delen in het bereikte resultaat, vrucht van hun trouwe aanwezigheid bij de vele liturgische diensten en hun medewerking op repetities. Ook de twee plaatsvervangende koor­leidsters, Thérèse Moortgat-De Tavernier en Lieve Leys-Baret, mogen niet vergeten worden. Zij werken onvermoeibaar mee aan de permanentie.

 

Vader Ignace

 

16:57 Gepost in Algemeen | Permalink | Commentaren (0)

De commentaren zijn gesloten.