22-12-08

De Kerk in de moderne wereld

De Kerk in de moderne wereld 

 Een boek van Stavros Fotiou


kruis2228

 

Hoe moeten wij antwoorden op de cruciale vragen waarmee de kerk geconfronteerd wordt in de moderne wereld ? Dat is de vraag die Stavros Fotiou zich stelt in een klein boekje dat onlangs verschenen is onder de titel: 'L' Eglise dans le monde moderne' (Editions du Cerf, 96 pagina's - 14 €) en uit het Engels vertaald door Vader Michel Evdocimov. Wij geven hier enkele uittreksels uit het eerste hoofdstuk van dit boekje , getiteld : Naar een samenleving gericht op de persoon : de grote uitdaging van de XXIe eeuw.

Stavros FOTIOU is Cyriotisch theoloog en professor in de theologie en de christelijke opvoeding op het departement van onderwijs aan de universiteit van Nicosia.

Wij leven in een wereld die tragisch irrationeel en irrationeel tragisch is : een wereld die honger heeft  in de schoot van een massaconsumptie en een wereld van eenzaamheid in de schoot van een massacultuur. Een wereld van geweld en vervreemding, een wereld waar de enen ontstoken zijn van brood, anderen van vrijheid en nog anderen van een leven dat zin geeft.(...)

In het begin  wilde de mens zich een paradijs scheppen op aarde, maar hij heeft de dood gevonden in de ovens van Auschwitz of in het vuur van Hiroshima. Om te ontsnappen  aan de afwezigheid van zingeving en aan de afgrond van  het niets dat hen treft, probeert het individu het heil te vinden in religies die de illusie geven dat men er zijn redding kan vinden door er in te vluchten. Dat is de reden waarom men zijn toevlucht neemt tot dergelijke religieuze groeperingen die de eenheid van de persoon vernietigen en de historische ontwikkeling onderschatten. Een subjectiviteit zonder limieten en de ontbinding van het zijn in de onpersoonlijke essentie  van het universum, dit zijn de twee polen van een religie van zo een individu.(...)

Ten overstaan van deze impasse

Ten overstaan van deze impasse kan men twee oplossingen geven. De eerste nodigt ons uit om ons geloof in het individu te hernieuwen, dit, om een beter inzicht te hebben van zijn belangen op langere termijn, zodat, dank zij een politiek van vrijwillige beperking, wij een on-evenwicht binnen de natuur zouden vermijden. Deze oplossing staat gelijk met een vlucht in de toekomst, waar wetenschap en technologie een messiaanse rol zullen spelen (althans zo denkt men) De tweede oplossing dwingt ons om naar de pre-moderne structuren op het gebied van de sociale orde en naar de collectivistische concepten terug te keren. Bij deze oplossing vlucht men naar het verleden om er steun te zoeken, dit verduidelijkt waarom het fundamentalisme terug onder de schijnwerpers staat.

Noch de ene, noch de andere van deze vooropgestelde oplossingen zullen er in slagen om op een betekenisvolle manier de oorzaak van het probleem te overstijgen. Het gaat hier om een individualistische visie op de mens en het leven. Uiteindelijk zullen zich slechts twee opties aan ons opdringen. Als eerste optie : de  'fortuinlijke' consumenten van het Noorden kunnen zich  goed verbergen achter een economisch chauvinisme , kunnen zich omvormen tot een select clubje  van 'geprivilegieerde egoïsten', en kunnen zo hun land omvormen tot een on-inneembare vesting voor alles wat beschouwd wordt als sociaal onaanvaardbaar, onderontwikkeld of derde wereld. Dit is de oplossing van de 'één-dimensionele mens' die zich wel bewust is dat zijn wijze van consumeren, waar hij als het ware door verdoofd is. Hij zal anderen meetrekken in de armoede, de dood , ja  zelfs ganse volkeren.

De tweede optie van de mensheid op weg is : een nieuwe visie op de wereld, een nieuw begrip van wat het eerste en het meest essentiële is in het leven. Wij hebben geen nood om ons huidig waardensysteem te verbeteren, maar wel, om aan onze noden nieuwe prioriteiten te geven. Wij moeten een nieuwe manier van leven voorstellen, een alternatieve manier van leven, die totaal is en voor allen toegankelijk  zonder de minste voorwaarde. Wat wij uiteindelijk moeten doen is, een nieuwe kijk ontwikkelen op de mens, de wereld, de geschiedenis. Een nieuwe mening die nieuwe objectieven zal weten te stellen om ons bestaan verder te kunnen zetten. Ziedaar, waarom het belangrijk is dat wij eens te meer ons de vraag stellen naar de zin van ons bestaan. Wat is God ? Wat is de mens ? Wat is de liefde ? Wat verstaan wij onder de woorden leven, eros en dood ?

God als communio van Personen

Indien datgene wat Max Weber, Werner Sobart en andere specialisten hebben gezegd juist is, te weten : dat achter elke theorie over de mens en de gemeenschap er een ontologisch concept van de realiteit bestaat die ermee overeenstemt. Welnu, elke wijze van alternatief leven die wij hier voorleggen, moet van bij het begin een ander ontologisch fundament vinden. Inderdaad, de ontologie die het onderwerp is van onze zoektocht is deze van de orthodoxe Kerk, gecentreerd rond de persoon.

Vanuit dit standpunt gezien zijn de relaties tussen God, de mens en de natuur dialogen en inter-persoonlijk. Ziedaar waarom het mogelijk is om aan de mensheid een wijze van leven te geven waarin alle verschillende elementen van de kosmos die uiterlijk aan mekaar tegengesteld zijn, harmonieus kunnen co-existeren. Niets bestaat als geïsoleerd, niets is in tegenstelling met wat dan ook. Binnen dit kosmisch proces dat wij leven noemen groeit en mengt zich alles.

Deze harmonieuze eenheid van de vele delen in het geheel, gaat in de kosmos voor, want het is de wijze van bestaan van God zelf, een harmonieuze communio van drie personen :  het 'ik', het 'jij' en 'de ander'., de beminnende, de beminde en de mede-beminde; één drie en drie in één; elk met de ander, doorheen de ander, voor de ander. Het 'is het mysterie van een unieke God in drie onderscheiden personen, verenigd in een heilige orde zonder ondergeschiktheid, gelijk in waardigheid; elke persoon gesitueerd met en niet tegen de ander, in een opperste verscheidenheid en in een opperste communio, elk, communicerend met de anderen in een eeuwigdurende beweging, in een eeuwige liefdesdans.  De mensheid heeft als roeping om zich te transformeren tot de gelijkheid met God die het archetype is, het model van de volheid van het persoonlijke leven in de volheid van de communio'(Elisabeth Behr-Sigel).  In deze harmonieuze harmonie is elke persoon een eenheid en enig en tegelijkertijd bestaand in een volstrekte eenheid met de anderen. Existentie betekent co-ëxistentie , leven betekent liefde; dit zijn de vergelijkingen die een ontologie,  gecentreerd op de persoon, ons geeft.

Christus zelf is de incarnatie van het personalisme

Jezus Christus biedt zich aan om deel te nemen aan deze drievoudige communio van liefde, en verbindt er zich toe dat we zo komen tot een harmonieuze eenheid met God, met de naaste en met de natuur. Christus zelf is de incarnatie van het personalisme, het empirisch bewijs dat de mens kan leven volgens de existentiële wijze van het personalisme. Het gevolg hiervan is, dat persoon zich stelt tegenover individu. Het individu onderscheidt zich door de verdeling, de afstand, de scheiding. De persoon kenmerkt zich door zijn relatie met de anderen, de nabije, de eenheid. Een persoon zijn betekent uitgaan uit zichzelf door voorbij te gaan aan het 'ik' en zich te richten op het 'jij', om aldus het 'wij' te vormen. Het individu behoort tot de categorie van het nummer, hij is een onpersoonlijk object, en om deze reden is hij vervangbaar. Een massa staat niet vijandig voor het individualistisch concept, ze is er om zo te zeggen het product van. De persoon daarentegen treedt binnen in een spirituele categorie, hij vormt een uniek zijnde die zijn gelijke niet gehad heeft in het verleden, niets kan hem vervangen. Een persoon laat voor hem alleen de ganse wereld voorbijgaan en zijn waarde is gelijk met deze van gans de kosmos.

De persoon 'is de horizont waarin de waarheid van het zijn zich openbaart, niet als een eenvoudige natuur, voorwerp van het individualisme' (metropoliet Jean Zizioulas). Een persoon is een menselijk wezen die een harmonieuze relatie met God onderhoudt en dus, met als gevolg, met zijn naaste en met de natuur.

De innerlijke wereld van de persoon  is dus een wereld van harmonie en vriendschappelijke verstandhouding. De drie delen van de ziel : de rationele geest, de emoties en de wil, denken in het hart, voelen in het hart, drukken in het hart hun wil uit wanneer zij er toe komen om de betekenis van hun leven te realiseren. De gedachte is rationeel, het gevoel is vaststaand, en de wil richt zich op de actie. Meer nog,  doorheen de nous (het intellect als drager van de geest) introduceert het bewustzijn de waargenomen objecten  door de zintuigen in een permanente communio met de objecten die zich aan de gedachte aanbieden. Daardoor geven ze het voortdurende empirische bewijs van de dialectische verhouding tussen de geest en de materie. Het menselijk wezen is een levend organisme van psychosomatische uitwisselingen. Elementen die zich wederzijds aanvullen en in wisselwerking treden , ziedaar datgene wat toestaat om alles te verenigen in een voortdurende stroom van de totaliteit van het leven. Elk dualisme is op die manier verwijderd : het biologische tegenover het sociale, het organische tegenover het niet-organische, of het theoretische tegenover het praktische. (...)

Bijna alles is biologisch geprogrammeerd, maar bijna alles blijft open om aan het menselijk ras toe te staan om al zijn potentiële energieën aan te wenden. Alle delen van het geheel handelen eensgezind en werken samen aan de oprichting van een dynamische aanpak van het leven: zo is het dat de innerlijke wereld haar rol vervult. Wanneer zij relaties onderhouden  met hun naasten, kunnen de mensen zeggen dat het leven van anderen een essentieel element vormt van hun leven. Zij worden levenden wanneer zij een deel van zichzelf aan anderen geven. Het bestaan laat zich voelen in haar geheel, hun bewustzijn wordt zo ruim als de dimensies van het universum, zij weten dat het 'heil...zich afspeelt in de communio; er zou dus geen scheiding zijn van welke orde ook tussen ons persoonlijk heil en het heil van de wereld, alle twee zijn zij rechtstreeks verbonden. Ons eigen heil is door  kracht verbonden aan het heil van elk ander menselijk zijn, want 'onze broeder is ons leven' (Metropoliet Kallistis Ware). (...)

De brede rotsachtige kloven overbruggen van het modernisme

Een leven dat totaal naar God toe gekeerd is, naar de mens en de natuur: dat is in algemene termen de ontologie van de Kerk gecentreerd op de persoon. Alleen deze opvatting van het leven waar alles in geïntegreerd is, alleen dit model van maatschappij dat gecentreerd is rond de persoon, is in staat om al de risico's van de moderne wereld uit de weg te gaan, zoals enkele voorbeelden dit zullen verduidelijken.

In de eerste plaats transcendeert een maatschappij gecentreerd op de persoon  alle ostakels die veroorzaakt worden door het nationalisme en het kosmopolitisme, want de waarheid omvat in eenzelfde beweging het nationale en het universele. De liefde voor het vaderland vertegenwoordigt zo een eigen manier om de waarheid te beleven op een gegeven plaats, zoals een verzuchting naar vrijheid en een vruchtbare ontmoeting met het reële. Een patriot is een waakzame dokter, een politieker die de waarheid spreekt. Een patriot is een burger die zijn  belastingen betaalt zonder een zuur gezicht te trekken of een professor die in dienst staat van zijn studenten. Een patriot is hij die mensen gevoelig maakt voor een kritische geest, die ons aanzet om te breken met alles wat ons buiten het rechte pad brengt en er ons van bevrijdt. Eenzelfde houding zal het functioneren  van onze instituties verbeteren, de zelfdiscipline versterken en alle dingen die zo noodzakelijk zijn om de kwaliteit van het leven te verbeteren.

De liefde voor zijn land is niet synoniem met provincialisme, en universeel zijn is niet verzaken aan zijn eigen identiteit. Elke natie, elk volk kan meedoen aan het leerproces van de waarheid, elk op zijn eigen manier, zonder het bewijs te leveren van een bekrompenheid van geest die het  kleinste verschil catalogeert als een vreemd en vijandig element. De persoon ziet 'elk gelaat van de mens als het gelaat van Christus, en het minste verschil in ras, ethniciteit of cultuur ziet hij als een verrijking voor ons allen, als een veelheid van gaven, als een variatie van mogelijkheden, veeleer dan een motief voor wrok en rivaliteit' (bisschop Demetrios Trakatellis). Alle natiën  worden opgeroepen om op voet van gelijkheid deel te nemen aan de dingen van de wereld, om de authentieke waarden waarvan zij de dragers zijn  aan te wenden en te ontwikkelen. Het verwijderen van elke vorm van vreemdelingenhaat of overdreven vroomheid, en het in het licht stellen van de solidariteit en het wederzijds respect zijn de fundamentele  trekken van een maatschappij gecentreerd rond de persoon. (...)

Een maatschappij gecentreerd rond de persoon overwint ook de obstakels van het sektarisme en het syncretisme tussen de culturen (...) De verscheidenheid wordt gezien als een basiselement van het leven. Van hieruit gezien is er in een dergelijke maatschappij geen mindere of meerdere meer, ze zijn gewoon anders. Er is geen sektarisme meer en geen mensen die als het ware op een eiland leven, hun doel is om zich open te stellen voor de anderen in een dialoog waar de standpunten op mekaar worden afgesteld en men zich met elkaar verzoend. Gedurende dit proces kan ieder die ongelijk is, die verenigt, die gewoon is of verschillend, samenleven. Eenheid betekent niet dat iedereen gelijk moet zijn; verschillend zijn leidt niet tot isolement. (...).

De profeten van het modernisme worden overtroffen

Een personalistische maatschappij zal niet alleen de familiale hindernissen hierboven beschreven overwinnen, maar zij zal veel verder gaan dan de ideeën van de grote profeten van het modernisme. Vooreerst, zal zij Nietzsche overtreffen met betrekking tot het thema van de volledige bevrijding van de mens, zij openbaart de God van de totale vrijheid. Het beeld van God dat een personalistische gemeenschap projecteert  op de mensen staat diametraal tegenover de twee heersende opvattingen over God die het modernisme naar voor brengt.  Een personalistische maatschappij verwerpt een eerste dwalend beeld, deze van de ijskoude God van  scholastieke filosofie en het rationalisme, zelfvoldaan in haar schoonheid en onverschillig ten overstaan van de mensheid en de geschiedenis. Tegenover deze passieve en eenzame God geeft de Kerk ons een God die zichzelf offert voor de mensheid en die de geschiedenis binnentreedt om haar te omvormen. Op dezelfde manier is de God van de Kerk geen politieagent van de hemel en de aarde, met een streng en nors gezicht, die de minste daden van de mensen nauwlettend gadeslaat, en die met genot wacht om elke inbreuk te straffen. Hiertegenover staat de God van de Kerk die haar mensen liefheeft en hen een boodschap van liefde meedeelt. (...)

Zo handelend overstijgen wij elke spanning en polariteit tussen theorie en praktijk, geloof en kennis, het goddelijke en het menselijke. In dit opzicht is het geloof geen privé-zaak van fanatieke religieuzen die rekenen op een beloning. Het is de hartstocht die de deelgenoot is van het offer, een krachtige levendige act  die gericht is op het verenigen van hemel en aarde, in een totale omvorming van de ganse kosmos. Volgens Nietzsche betekent christen zijn : de hemel liefhebben en de aarde vervloeken. Volgens de christelijke waarheid wordt de aarde echter evenzeer bemint als de hemel.  Zolang de aarde niet hemels zal worden, zullen de kinderen hun ouders doden. Zolang de hemel niets aards zal worden, zullen ouders hun kinderen doden. De liefde voor de aarde moet reiken tot het verst verwijderde punt van de aarde, dat de hemel is. De liefde voor de hemel moet reiken tot aan het verst verwijderde  punt van de hemel, dat de aarde is. Alleen dan zal het mysterie van de aarde de hemel ontmoeten. (...)

De grote uitdaging van de nieuwe eeuw

Ongeveer in het midden van de 20e eeuw, de 6e augustus 1945, is de eerste atoombom gevallen op Hiroshima. De orthodoxe Kerk celebreerde op die dag het feest van de transfiguratie van Christus. Achter deze gebeurtenis zit het eeuwig probleem van de mensheid verborgen : de scheiding en de eenheid, het verstoord evenwicht of de transfiguratie. Als laatste analyse bestaat de essentiële nood van de mensen erin, de zin voor hun leven te vinden, een project dat in staat is om de geschiedenis te leiden tot een punt van volmaaktheid, een doordringen van het eschaton in de geschiedenis, een getuigenis van een god-menselijke spiritualiteit. Dit is de taak waarvoor de Kerk zich moet inzetten. Dit project van een maatschappij zoals ze door de Kerk wordt voorgesteld is een uitdaging voor de menselijke vrijheid. Wij moeten bijgevolg doorheen een overgangsfase : van een status waarin de mens een nummer is,  naar een authentiek bestaan; van het individualisme naar het personalisme; van een toestand waarin de mens onderworpen is aan de informatica naar dit van beschaafde zijnden. Uiteindelijk zullen wij ons in die tussenperiode bevinden die gaat van de noodzaak naar de vrijheid.

 Uit SOP 333 - december 2008

Vertaling : Kris Biesbroeck

 

 

 

17:04 Gepost in theologie | Permalink | Commentaren (0)

De commentaren zijn gesloten.