16-11-09

de dresscode der heiligen

De dresscode der heiligen

                   mitra2              mitra3

DE STANDAARD ANALYSE - Bij zijn intocht eergisteren in Antwerpen droeg de Sint een mijter zonder kruis maar met een omgekeerde gouden T. Enkele verontwaardigde ouders voerden daarom vorige week actie tegen de Sint.Maar ze hadden de verkeerde valse Sint als doel gekozen. De echte Sint draagt immers niet altijd een kruis op zijn mijter.

Meer zelfs: de oersint Nicolaas van Myra droeg helemaal geen hoofddeksel. In de vierde eeuw na Christus wandelde deze Oosters-orthodoxe bisschop blootshoofds rond. 'Die religie kende de mijter toen niet', weet Rita Ghesquière, professor emeritus aan de KU Leuven en auteur van het boek Van Nicolaas van Myra tot Sinterklaas. De kracht van een verhaal.

'De iconografie binnen de orthodoxe traditie duidt heiligen in de eerste plaats aan met een stola of mantel met daarop een kruis. Het was pas bij de verwestelijking van de heilige Nicolaas van Myra, vanaf de twaalfde eeuw na Christus, dat hij ook een mijter op kreeg.' De mijter bestaat nu ook binnen de orthodoxe Kerk, maar heeft gewoonlijk meer weg van een ronde kroon dan van een puntig hoofddeksel.

De mijter zoals die van de Sint is dus een typisch katholiek symbool, dat teruggaat op de 'infula', het hoofddeksel van heidense geestelijken. De mijter, gewoonlijk met een omgekeerde T als versiering, duidt aan dat de drager een zekere functie heeft binnen de katholieke Kerk. Enkel bisschoppen, aartsbisschoppen en de paus mogen een mijter dragen. Ook abten, kanunniken en prelaten nullius, dat zijn katholieke hoogwaardigheidsbekleders die geen bisschop zijn, kunnen zich tooien met het hoofddeksel en het naar eigen goeddunken versieren. In de dertiende eeuw gingen sommigen daar echter zo ver in dat de toenmalige paus Clemens IV moest ingrijpen. Hij vaardigde een bul uit die bepaalde dat de abten en prelaten nullius enkel nog eenvoudige witte mijters mochten dragen. Met de rode kleur van zijn mijter valt de Sint hoe dan ook op. Tegenwoordig krijgen de meeste mijters, ook die van de paus, wit als basiskleur.

De beeltenis van Nicolaas van Myra overleefde in heiligenbeelden, die op de mijter soms wel en soms niet een kruis droegen. Zolang die verwesterde Sint-Nicolaas een bisschoppelijke mijter op had, was hij in orde met de vestimentaire voorschriften.

De uitgave in 1850 van het boek Sint-Nikolaas en zijn knecht, geschreven door de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman, gaf de Sint zoals we die nu kennen in de Lage Landen definitief vorm. Schenkman voerde Zwarte Piet ten tonele, net zoals de stoomboot uit Spanje, het rijden over de daken en het gooien van pakjes door schoorstenen. Met de introductie van de roe en de zak van Zwarte Piet gaf Schenkman bovendien een pedagogisch aspect aan het verhaal van de Sint.

Ghesquière: 'Op de afbeeldingen in Sint-Nikolaas en zijn knecht draagt de Sint een rode mijter zonder kruis. Voor een deel beantwoordt dit beeld aan de normen van de katholieke Kerk, anderzijds speelt in die prenten het conflict met de protestantse Kerk in Nederland.' Het protestantisme zette zich onder meer af van de katholieke Kerk door het gebruik van het Hugenotenkruis, dat meer gestileerd is dan het katholieke.

Dat conflict tussen protestantisme en katholicisme speelt niet zo sterk in Vlaanderen. Ook al wijkt hij hiermee af van de omgekeerde T, de Sint kan hier zonder gêne een kruis dragen op zijn mijter. Sinds het begin van de twintigste eeuw doet hij dat ook op de meeste Vlaamse prenten, onder meer op de tekeningen van Felix Timmermans. Vandaag hangt de keuze van de Sint voor een mijter met of zonder kruis deels af van waar zijn stoomboot aanmeert: boven of onder de Moerdijk.

'Dat kruis heeft bij ons vooral een functionele waarde', verklaart Ghesquière. 'Het moet kinderen duidelijk maken dat de persoon op de afbeelding een heilige is. De stelling dat het kruis er is gekomen na de commercialisering van de Sint, waarbij men toch de religieuze link wilde behouden, gaat iets te kort door de bocht. De afbeelding met kruis bestaat al langer.'

De echte oersint draagt dus geen mijter, en als hij er al een zou dragen, dan staat er een omgekeerde T op en is de mijter wit. Maar die kleur zou minder passen bij de rest van zijn outfit.

Nikolas Vanhecke is redacteur binnenland.
www.standaard.be/analyse

14:41 Gepost in Algemeen | Permalink | Commentaren (0)

De commentaren zijn gesloten.