17-02-10

Oproep tot waakzaamheid

Oproep tot waakzaamheid

De hulp die de Russisch Orthodoxe Kerk kan geven aan Europa

Door Aartsbisschop Hilarion van Volokolomsk

 

Gedurende mijn reizen in Europa, vooral in de landen met een protestantse traditie,sta  ik altijd verbaasd om het aantal kerken te zien die door hun parochianen verlaten zijn. Vooral deze die cafés geworden zijn of clubs, of magazijnen of  een profane plaats. Er is iets zeer betreurenswaardig in dit trieste spektakel. Ik kom uit een land, waar decenniën lang de kerken werden gebruikt voor niet godsdienstige doelen. Vele cultusplaatsen werden volledig verwoest, andere werden omgevormd tot "musea van het atheïsme"nog andere werden heringericht om toevertrouwd te worden aan seculiere instituties. Het is één van de karakteristieken van wat men noemt "het militante atheïsme", dat gedurende 70 jaar mijn land heeft gedomineerd en dat pas zeer recent is ineengestort. Maar wat is in west Europa de oorzaak van dergelijke fenomenen ?  Is het het feit dat de plaats van de religie in de schoot van de westerse maatschappij zodanig is verminderd in de loop van de laatste decennia ? Hoe komt het dat de religie minder en minder haar plaats heeft in de publieke sfeer ?  En nog : waarom deze vermindering van de religieuze aanwezigheid in Europa ? Valt zij samen met het toenemende proces  in de politieke sfeer, het financiële,het economische en het sociale ? (...)

Na de tweede wereldoorlog, wanneer Europa in ruïne lag, is de noodzaak van een pan-europese solidariteit een noodzaak geworden, niet alleen voor het overleven van het continent,maar voor dit van de gehele wereld (...)

De aanwezigheid van de "grote broer" achter het ijzeren gordijn deed ook het Westen reageren voor de integratie en de eenwording. In principe heeft dit processus alleen maar economische, militairen en politieke dimensies gehad. En nochtans is in de loop der tijden de noodzaak steeds sterker gegroeid voor een culturele ruimte, voor een unieke Europese civilisatie. Er is dus een noodzaak gegroeid om een nieuwe ideologie te ontwikkelen, universeel,  door de ideologische en religieuze spanningen te reduceren die bestaan tussen de verschillende volkeren. Dit zou een vreedzame coëxistentie bevorderen tussen de verschillende culturen in de schoot van één Europese civilisatie. Om een ideologie te scheppen van dergelijke omvang, moeten de culturele,ideologische en religieuze tradities van Europa verminderd worden tot een gemeenschappelijke noemer. De rol van deze noemer werd gespeeld door het na-christelijk westerse humanisme, waarvan de essentiële principes werden geformuleerd in het tijdperk van de verlichting en "uitgetest" tijdens de franse Revolutie.

Het model van een nieuw Europa dat gefundeerd is op deze ideologie veronderstelt  het opbouwen van een open maatschappij, geseculariseerd, waarin de religie slechts in de privé sfeer een plaats heeft. De religie moet worden gescheiden van de Staat en de maatschappij : zij moet zonder invloed zijn op de sociale ontwikkeling en mag niet inwerken op het politieke leven. Dergelijk model reduceert de sociale dimensie van elke religie niet alleen tot nul, maar het vormt een uitdaging voor de missionaire roeping van vele religieuze gemeenschappen. Voor de christelijke Kerken vertegenwoordigt dit model een waarachtige intimidatie, want het neemt hen de mogelijkheid af om het Evangelie te verkondigen aan "alle natiën", om Christus te verkondigen aan de ganse wereld (...) In de Sovjet-Unie  is de religie gedurende 70 jaar vervolgd geweest, er waren verschillende golven van vervolging, elk had haar eigen particuliere karakter. Op het einde van de jaren 20 en gedurende de jaren 30 waren de vervolgingen de vreselijkste. Een groot gedeelte van de clerus werd vermoord, alle monasteria werden gesloten, alsook de scholen voor theologie en de meerderheid van de kerken. Een minder brutale periode volgde op het einde van de tweede wereldoorlog : monasteria werden heropend alsook enkele scholen. In de jaren 60 kwam dan weer een nieuwe golf van vervolgingen die de gehele vernietiging van de religie tot doel had. Dit zou moeten gerealiseerd worden voor de jaren 80.

Maar midden de jaren 80, was niet alleen de Kerk nog levendig en zij ontwikkelde zich zelf, als was het langzaam (...) Er is in elk geval iets dat nooit veranderde : het verbod van de religie om uit het getto te treden waarin zij was geïsoleerd door het atheïstisch regime.(...)

Vandaag de dag heeft het processus dat in Europa aan de gang is een zekere gelijkenis met dat uit de Sovjet-unie. Voor de religie is het militante secularisme even gevaarlijk als het was onder het militante atheïsme. Beiden zijn erop gericht om de religie uit de publieke en politieke sfeer te bannen, om hen te verbannen in een getto en hen op te sluiten binnen het domein van de private devotie. Niet geschreven regels van "political correctness" worden meer en meer toegepast op religieuze instituties. In vele gevallen heeft dit tot gevolg, dat de gelovigen hun overtuigingen niet meer openlijk durven uit te drukken,in deze mate dat de publieke uitdrukking van een religieuze overtuiging zou kunnen beschouwd worden als een schending van hen die dezelfde mening niet erop na houden.(...)

De resultaten van deze politiek zijn evident. In sommige landen, vooral in deze die niet overwegend katholiek of orthodox zijn, de statige kathedralen, die nog enkele decennia geleden duizenden gelovigen bevatten die in gebed waren, zijn voor de helft leeg geworden. De  religieuze communauteiten vernieuwen zich niet. De seminaries voor theologie sluiten bij gebrek aan roepingen, de eigendommen van de kerk worden verkocht, de cultusplaatsen zijn omgevormd tot centra voor profane activiteiten. Nogmaals het is onbetwistbaar dat in vele gevallen de Kerken zelf verantwoordelijk zijn voor de situatie, maar toch mag men  het destructieve element niet onderschatten van het secularisme. De religie is werkelijk uit de publieke sfeer gebannen en wordt meer en meer gemarginaliseerd door de geseculariseerde maatschappij. En dit alles ondanks het feit dat in gans het Westen en vooral in Europa de meeste mensen nog in God geloven. (...)

De Russische orthodoxe Kerk kan dus Europa helpen door zijn unieke ervaring van overleven tijdens de meest harde vervolgingen en haar strijd tegen het militante atheïsme. Zij die tevoorschijn kwamen uit het getto op het moment waarop de politieke situatie veranderde, hebben hun plaats teruggevonden in de maatschappij en herdefiniëren  hun sociale verantwoordelijkheden (...).

In tegenstelling tot vele landen van west Europa, beleven Rusland en de andere republieken van de ex-sovjet unie een religieuze renaissance : Miljoenen mensen komen terug tot God, overal worden kerken en monasteria gebouwd. De russisch orthodoxe Kerk is onweerlegbaar één van de Kerken in de wereld die het meest groeien, en heeft geen tekort aan roepingen : integendeel, duizenden jongeren zijn ingeschreven in de scholen voor theologie om hun leven aan God te wijden (...)

"De basissen van de sociale leer van de russisch orthodoxe Kerk", een document dat het concilie van bisschoppen heeft aangenomen in 2000, is het geschreven bewijs dat deze Kerk (...) een intellectueel potentieel heeft die toestaat om evenwichtige en begrijpelijke antwoorden te geven. Door deze tekst te lezen - de eerste tekst van zijn genre in gans de geschiedenis van de orthodoxe christenheid - begrijpt iedereen dat hij tot een Kerk behoort die niet meer in een getto leeft maar veeleer vol kracht is. Hard getroffen door het militante atheïsme, is deze kerk toch nooit vernietigd geworden. Integendeel, zij is uit deze verschrikkelijke vervolgingen  verjongd tevoorschijn gekomen. Nedergedaald ter helle en verrezen uit de doden, heeft deze Kerk werkelijk veel te zeggen aan de wereld.(...)

Voor de russisch orthodoxe Kerk kan er niet slechts één ideologisch model bestaan, noch een uniek systeem van spirituele en morele waarden die zonder onderscheid wordt opgelegd aan alle europese landen. De russisch orthodoxe Kerk wenst een Europa dat gebaseerd is op een waarachtig pluralisme, een Europa waar de verscheidenheid van culturele, spirituele en religieuze tradities volledig aanwezig zijn. Deze pluraliteit van tradities moet weerspiegeld worden in alle wetteksten en gerespecteerd worden door alle tribunalen in hun oordeel. Indien de wetten en de beslissingen van het gerecht slechts steunen op de principes die geworteld zijn in het westers geseculariseerd humanisme - met haar bijzondere opvatting over de vrede en de tolerantie, de vrijheid , de rechtvaardigheid, het respect voor de rechten van de mens, enzovoorts - dan riskeert zij om niet geaccepteerd te worden door een groot deel van de Europese bevolking, en vooral door diegenen die, omwille van hun toebehoren tot een religieuze traditie een verschillende visie hebben over deze principes. (...)

De oude totalitaire dictatuur mag niet vervangen worden door een nieuwe dictatuur van  mechanismen van een paneuropees bestuur. (...) Voor de russisch orthodoxe Kerk moet elke staat het recht hebben om wetten te maken zoals ze willen over het huwelijk en het gezin, de vraagstukken van bioethiek en de opvoedingsmodellen. De landen van de orthodoxe traditie aanvaarden bijvoorbeeld niet de wet die euthanasie legaliseert, huwelijken onder homoseksuelen, drugshandel, het houden van bordelen, pornografie enz..Meer nog, wij geloven dat elk land het recht moet hebben om zijn eigen relatie -model te ontwikkelen met betrekking tot de Staat en de Kerk . Een wetgeving die er zich toe beperkt om aan de burgers het recht op de religieuze vrijheid te garanderen, schept in feite de voorwaarden voor een wilde concurrentie tussen religies en belijdenissen. Wij moeten daarentegen samen de voorwaarden scheppen opdat de democratische vrijheden van een individu, inbegrepen het recht op religieuze zelfbeschikking, niet in tegenspraak zijn met het rechten van de nationale gemeenschappen om hun integriteit te bewaren, hun trouw aan de tradities, hun sociale ethiek en hun religie. Dit zijn bijzonder belangrijke elementen, vooral als het gaat om een reglementering die betrekking heeft op bewegingen of  religies die een destructief en extremistisch karakter hebben, en wanneer men het bewijs heeft van schendingen van de religieuze vrijheden door de traditionele religies, waarvan de uitbreiding in bepaalde delen van Europa de publieke en sociale orde bedreigen.(...)

Botsingen en confrontaties zullen onvermijdelijk zijn tussen religieuze instituten van de ene kant en de geseculariseerde wereld aan de andere kant, indien er geen enkele garantie wordt gegeven aan de religieuze gemeenschappen. Deze kunnen plaats vinden op verschillende niveaus en over verschillende vragen gaan, maar het is niet moeilijk om in het merendeel van de gevallen te voorzien, dat zij zullen gaan over de problemen  van moraal, waarvan de religieuze gemeenschappen een verschillende visie erop nahouden dan de moderne maatschappij.  Er is reeds een onderscheid die voldoende duidelijk is tussen het systeem van waarden van de traditionele religies en die welke de geseculariseerde wereld karakteriseren.

 "De basissen van de sociale leer" is niet een handboek voor privé gebruik : het is een publiek document waarin de russisch orthodoxe Kerk haar officiële standpunten bekend maakt op een open en ontegensprekelijke wijze.De taal van dit document verschilt van dat binnen de seculiere maatschappij : het begrip zonde bijvoorbeeld, is wezenlijk afwezig in de woordenschat van het secularisme. Maar de Kerk oordeelt dat zij het volle recht heeft om haar stellingnamen publiek te verkondigen, niet alleen wanneer zij overeenstemmen met de algemeen geldende opinies, maar ook in het geval dat zij ervan afwijken. Er zijn verschillende stellingnamen ontwikkeld in "de basissen van de sociale leer van de russisch orthodoxe Kerk" die eventueel niet overeenstemmen met de standaards  van het secularisme. Bijvoorbeeld, de Kerk ziet in abortus "een zware zonde", gelijk aan moord en verklaart dat "vanaf de conceptie ieder tussenkomst tegen het leven van het komende menselijk wezen crimineel is ".De Kerk weigert ook als "tegennatuurlijk en moreel onaanvaardbaar", het systeem van het draagmoederschap, alsook elke vorm van buitenlichamelijke inseminatie. Het klonen wordt gezien als een "uitdaging zonder zijn gelijke tot de natuur zelf van het menselijk wezen en het beeld van God die erin geborgen zit, zij maken wezenlijk deel uit van de vrijheid en de uniciteit van de persoon". De therapie die de foetus voor wetenschappelijke doeleinden gebruikt, wordt gezien als "absoluut onaanvaardbaar". Euthanasie is veroordeeld als een "vorm van moord".Verandering van sekse wordt gezien als een "rebellie tegenover de Schepper", welke de Kerk niet toelaat : als een persoon van een andere sekse die verschillend is aan die welke hij oorspronkelijk had zich aanbiedt om het doopsel te ontvangen, dan wordt hij gedoopt volgens de "sekse welke hij had op het moment van zijn geboorte"(...).

De Kerk heeft het recht om haar canonische tradities te volgen, veeleer dan de geseculariseerde wet. Volgens de sociale leer van de russisch orthodoxe Kerk,"wanneer de menselijke wet volledig de goddelijke norm verwerpt, die een absolute waarde heeft, om haar te vervangen door een norm die tegengesteld hieraan is, dan eindigt deze laatste met een wet te zijn en wordt  hij illegaal, welke ook het juridisch karakter is waarop hij steunt".Dus  "voor alles wat betreft de exclusieve aardse orde der dingen, moet de orthodoxe christen gehoorzamen aan de wet, hoe onvolmaakt en ongunstig hij ook mag zijn. Maar waar de wet het eeuwige heil zou bedreigen en een geloofsverzaking tot gevolg zou hebben, of de verplichting om een zonde te bedrijven in de ogen van God en de naaste, dan is de christen geroepen om met durf zijn geloof te belijden, omwille van de liefde tot God en van zijn waarheid voor het heil van zijn ziel, voor het eeuwig leven. Hij zal moeten protesteren met legale middelen tegen de schending van de wetten en geboden van God door wetten die gegeven worden door de maatschappij of de Staat. En indien dit onmogelijk en ondoeltreffend zou zijn, dan zal hij moeten overgaan tot burgerlijke ongehoorzaamheid" (IV,9)

Het is evident dat de ongehoorzaamheid aan de burgerlijke wet een extreem middel is. Een particuliere Kerk kan dit maar aanvaarden in buitengewone omstandigheden. Maar het is een mogelijkheid die hij niet a priori mag uitsluiten in het geval een geseculariseerd systeem van waarden het enige zou zijn die van kracht is in Europa.

Ik geloof dat de solidariteit tussen de europese christenen meer en meer duidelijk moet worden al naar gelang het processus van een gemeenschappelijk systeem van waarden vooruitgang vindt. Het is slechts gezamenlijk dat de christenen,  samen met de verantwoordelijken van andere traditionele religies in Europa in staat zullen zijn om hun identiteit te bewaren, om het militante secularisme te bestrijden en de andere uitdagingen van de moderniteit te trotseren. De russisch orthodoxe Kerk is klaar om samen te werken, op het interconfessionele of interreligieuze niveau, maar ook op het politieke, sociale en alle andere niveaus , samen met al diegenen die niet onverschillig zijn voor de toekomstige identiteit van Europa, met allen die geloven dat de traditionele religieuze waarden deel uitmaken van deze identiteit.

Ik wil tenslotte commentaar geven op het recente vonnis van het Europese Hof van de Rechten van de Mens tegen Italië, 't is te zeggen, het verbod om kruisbeelden te plaatsen in de Italiaanse scholen. Dit vonnis gaat in tegen het recht van elke Staat om haar tradities en identiteit te bewaren; het is dus een aantasting op het onschendbaar principe van het authentieke pluralisme van de tradities. Het is een onaanvaardbare uiting van het militante secularisme. De werkzaamheden van het Europese Hof moeten geen cynische klucht worden. De ultraliberale houding die de doorslag heeft gegeven bij de aanvaarding van deze beslissing moet niet de overhand hebben in Europa. De oorsprong van Europa is christelijk. Het kruisbeeld is een universeel symbool en het is absoluut  ontoelaatbaar dat, om aan de ultraliberale en atheïstische modellen te voldoen, men Europa en haar sociale instituties berooft van haar symbolen die de volkeren hebben gevormd en verenigd gedurende zo vele eeuwen. Het kruisbeeld is geen symbool van geweld, maar van verzoening. Ik denk dat we op al deze domeinen kunnen samenwerken met de katholieke Kerk om de christelijke traditie te verdedigen tegenover het militante secularisme of het agressief liberalisme.

In dit kader wil ik, als conclusie de volgende vraag stellen : zijn wij bezig met een Europa op te bouwen dat volstrekt atheïstisch en seculier is, waar God verdrongen is uit de maatschappij en de religie in een privé getto wordt opgesloten, of zal het nieuwe Europa waarachtig het huis worden van verschillende religies, openhartig, gastvrij en pluralistisch ? Ik geloof dat dit de vraag is welke de Kerken van Europa en de religieuze gemeenschappen zich moeten stellen, een vraag waar de mensen uit de politiek de plicht hebben om te antwoorden. Het is rond deze vraag dat de dialoog tussen de religieuze gemeenschappen en de europese politieke instituties moet geconcentreerd zijn.

Uit : DIAKONIA -N° 67  Jan-febr.maart 2010. Tijdschrift van de orthodoxe Broederschap "Alle Heiligen van België)

Vertaling : Kris Biesbroeck

 

 

16:55 Gepost in theologie | Permalink | Commentaren (0)

De commentaren zijn gesloten.