11-03-10

Stavrou Michel : het kruisteken in de orthodoxe traditie

Het kruisteken in de orthodoxe traditie

Micchel STAVROU

 

Voor alles  zou ik er willen aan herinneren dat het toebehoren tot de orthodoxie zich niet definieert door een toebehoren aan een institutie,  een cultuur, een geloof, zelf niet aan een eenvoudige confessie, maar het is het kerkelijk delen van het leven in Christus, zoals het wordt aangetoond in de Schriften en de sacramenten,  conform  de apostolische Traditie. Dat veronderstelt zonder twijfel een  overtuiging, een belijdenis, een bevruchting van culturen, maar het mysterie zelf van het geloof in de verrijzenis van Christus overstijgt al deze aspecten. Het orthodox christendom is volledig geconcentreerd op het geloof en de verrijzenis van Christus, overwinnaar van de dood en het kwade. De eucharistische liturgie wordt beschouwd als de synthese van gans de theologische reflexie en de spirituele ervaring.

De orthodoxie is een liturgische Kerk bij uitstek. Het woord liturgie, betekent "werk van het volk" en onderlijnt dat het kerkelijk gebed een communautaire daad is en geen privé zaak. Rond het "mysterie der mysteriën" die de eucharistie is,  vormt zich een rijke hymnografie die bijbelse teksten bevat in een doctrinaal en spiritueel kader. De liturgie is niet enkel de aankondiging van het Woord van God, maar een ervaring die het Rijk van God anticipeert door middel van een spirituele schoonheid die vreedzaam en verlichtend is - "De hemel op aarde" hebben in de 10e eeuw , naar aanleiding van de liturgie in de Haya Sophia , de Russen  gezegd die nog heidenen waren en die gezonden waren vanuit Constantinopel.Het is in deze liturgische en communautaire context dat de praktijk van het kruisteken moet gezien worden. Deze is de basis van elke sacramentele daad binnen de orthodoxie. Elk sacrament, elke zegening, van de zegening van de toekomstige gedoopte tot de dode, worden uitgedrukt met het kruisteken.

Het kruisteken als daad van belijdenis

Zonder twijfel  sedert het begin van het christendom, wordt het kruisteken geassocieerd met de christelijke identiteit, een identiteit die vinnig is gecontesteerd doorheen de geschiedenis : denke men aan de martelaren van het tijdperk van het ottomaanse rijk of nog aan hen, die geleden hebben onder het sovjet tijdperk. Het kruisteken bevestigt, zowel in het Oosten als in het Westen, ons geloof in Jezus Christus die ons gered heeft van de dood door zijn kruis en verrijzenis.(...)

Het schijnt dat het kruisteken dat wij maken - het kruisteken gegeven aan zichzelf - voortkomt uit de zegening over de gelovigen van de priester binnen de verschillende liturgische daden. Het eerste van deze daden is de christelijke initiatie, 't is te zeggen, in het Oosten de triptiek doopsel-myronzalving-eucharistie. Bij het begin van de orthodoxe doop, wordt een ritus voltrokken die in de oude Kerk plaats vond wanneer de toekomstige christen werd ontvangen als catechumeen door de bisschop : de priester geeft driemaal een kruisje op het voorhoofd, de borst en de schouder van de gelovige zeggend : "In de naam van de Vader en de Zoon en de Heilige Geest" (...)

Wij zien dus dat het kruisteken op de eerste plaats een symbool is van christelijke initiatie die leidt tot het doopsel en die onlosmakelijk verbonden is met het Kruis van Christus, waarvan het de vorm weergeeft, maar ook van de Heilige Drie-eenheid waarvan de gedachte wordt weergegeven in de daad. Het doopsel wordt gerealiseerd in de naam van de Drie-eenheid. De kruistekens die door de priester gegeven worden, van omhoog naar omlaag en van links naar rechts, tijdens het doopsel en de liturgie in het algemeen, duiden erop dat de bisschop en zijn gedelegeerde, de priester de figuur van Christus voorstellen die ons zegent door zijn kruis. Volgens een complex symbool, de vingers van de rechterhand van de priester verwijzen tijden de zegening naar de naam van Jezus Christus die geschreven wordt in  griekse hoofdletters "IHCOUC  XPISTOS", of in afgekorte vorm "IC-XC". Deze vier letters worden weergegeven door de positie van de vingers zoals de iconen van de zegenende Christus aantonen, of nog, deze van de heilige zegenende bisschoppen.(...) Het kruisteken dat de gelovigen bij zichzelf maken bevat een reproductie van de liturgische zegening, dus een zegenen van zichzelf.

Plaats en belang van het kruisteken

Het kruisteken valt onder de mysteries-sacramenten; het is een gebaar met een sacramentele draagwijdte. In de orthodoxe visie heeft de term  sacrament (mysterie)betrekking op de volledige betekenis van de notie symbool. Het is geen analoge verklaring (dat is zoals dit hier), noch een allegorische (dat stelt dit voor), het geeft ons  zelfs geen oorzakelijk verband (dat is oorzaak van dit), maar een épiphanisch : de Kerk die de realiteit van het Koninkrijk Gods actualiseert en manifesteert en het haar bestaan geeft. Want, zoals de grote theoloog Alexander Schmemann het heeft onderlijnd, de Kerk  "bestaat slechts om voortdurend omvormd te worden in de realiteit die zij openbaart" De zending beperkt zich niet, in de orthodoxe visie, tot het enige perspectief van het verkondigen van de Blijde Boodschap van het heil, maar zij houdt tevens de transfiguratie van de wereld in Kerk in , wat gerealiseerd wordt in de sacramenten, deze heiligmakende daden van de Kerk. Het heil van de mens en de transformatie van de natuur zijn in werkelijkheid onverbreekbaar verbonden, want de mens wordt door de griekse Vaders gezien als een microcosmos waarvan de bestemming onverbreekbaar verbonden  is met deze van de schepping. Men begrijpt nu de cosmisch transfigurante draagwijdte van een eenvoudig kruisteken, of het nu gedaan wordt over een brood, een dier of een persoon. Het is hier niet nodig te herinneren aan de cosmische betekenis van de vier armen van het kruis waarvan de Vaders spreken maar ook reeds aan de talrijke mythes van de voor-christelijke religies welke Christus is komen te vervullen.

In wezen, verwijst het kruisteken naar het mysterie zelf van het kruis, een mysterie dat zowel een oproep als een actualisering inhoudt.

Het mysterie van het kruis

Het kruis wordt intens vereerd in het christelijk Oosten. De verering ervan is nooit in twijfel getrokken in de tijd van de iconoclastische vervolgingen (...) In de jaarlijkse  byzantijnse liturgische kalender (...) zijn de twee grootste feesten van het kruis gesitueerd in de herfst en de lente, het zijn de Kruisverheffing op 14 september en de zondag van de kruisverering op de 3e zondag van de Grote Vasten, 't is te zeggen, middenin de periode van voorbereiding op de verrijzenis van Pasen : de ascese van de gelovigen wordt ondersteund door de kracht van het Kruis. Het is een groot feest met zeer rijke vigilies. Voor het kruis dat geplaatst wordt in het centrum van de kerk zingt men driemaal terwijl men zich tot de aarde buigt volgende hymne : "Voor uw kruis, buigen wij ons, o Meester, en uw heilige verrijzenis bezingen wij". De woorden van dit gezang tonen ons duidelijk het feit aan dat, in tegenstelling met enkele vooroordelen, het kruis in de orthodoxie niet minder aanwezig is dan de Verrijzenis, en dat deze twee realiteiten van het heil worden beleefd op een  niet goed te onderscheiden wijze.(...)

Het Kruis is het tastbare symbool van Gods oneindige liefde voor de mensen. De Heer Jezus zelf heeft geprofeteerd : " Wanneer ik van de aarde zal zijn omhooggeheven, zal Ik allen tot mij trekken. Hiermee duidde Hij aan, welke dood Hij zou sterven" (Joh.12,32). In de uitgestrekte armen van de gekruisigde Jezus beschouwen wij diegene die, met een "dwaze liefde" zoals de heilige Johannes Cabasilas het zegt, ernaar heeft verlangd  om alle mensen tot zich te trekken en die verdergaat met dit te doen door de zending van de Heilige Geest die op Hem rust.

Een kracht van leven en genade

Wanneer God de wereld en de mens heeft geschapen, onderlijnen de Vaders, heeft Hij hem geschapen in een oneindige stroom van liefde om hem aan zijn glorie deelachtig te maken, en wanneer de mens gevallen was in de ongehoorzaamheid, is deze liefde van God gekwetst geworden, gekwetst maar niet vernietigd. Het is daar dat zich het fundament van het Kruis bevindt. God verlangt immers niet dat de kwade het laatste woord heeft, en opnieuw doet Hij een geste van totale zelfgave : uit zuivere  welwillendheid zendt Hij ons zijn enige Zoon. Zoals in de parabel van de misdadige wijnbouwers, is de Zoon gezonden als laatste toevlucht : "Ik zal mijn geliefde Zoon sturen; hem zullen ze wel ontzien" (Luc.20,13)(...)

Het Kruis is ook het teken van de beslissende strijd : "Opdat wij zouden leven", zegt de heilige Gregorios van Nazianze, was het nodig dat God zich incarneerde en ter dood werd gebracht". De liefde van God moest zich stoten aan de dood en de haat opdat de dood ter dood werd gebracht en de haat zijn heerschappij zou verliezen. Voortaan heeft het kruis, door de verrijzenis van Christus, zijn kracht van leven en genade gevonden. De overwinning van Christus op de dood maakt ons de genezende kracht van het kruisteken duidelijk, welbepaald tegen de demonische krachten die (altijd tevergeefs) trachten het werk van Gods liefde te vernietigen. Bij het begin van de doopviering, bij de zegening van het water, blaast de priester driemaal over het water terwijl hij met de mond een kruistekens maakt. Vervolgens maakt hij met de hand driemaal een kruisteken in het water zeggende : " Dat onder het teken van het kruis alle machtige krachten worden vernietigd !"

Het "paradoxale symbool van de Verrijzenis"

Zo wordt het water geconsacreerd door het teken van het kruis en de aanroeping van de Heilige Geest, om de personen en de dingen te heiligen - speciaal voor het feest van de Theofanie, de 6e februari, wanneer de priesters in de orthodoxe landen, de wateren zegenen door een kruisbeeld in de zee, een rivier of een meer  onder te dompelen. Het gaat hier geenszins om een magische en natuurlijke  kracht van het kruis : het is Christus die ons heimelijk in de Heilige Geest de genade van Golgotha manifesteert.  En het kruisteken  wordt gebruikt om de genade van de Heilige Geest over te dragen. Het is om ons eraan te herinneren dat de genade van God ontvangen slechts mogelijk is door de weg van de kenose (ontlediging)te volgen die ons ontleend is door de Heer zelf : verzaken aan zichzelf, zijn kruis dragen (Lucas 9,23) en "gekruisigd te worden voor de wereld" zoals sint Paulus zegt, te sterven aan de zelfvoldaanheid en aan de ledigheid van de "oude mens" die leeft in ons, om uiteindelijk herboren te worden in Christus.

Het kruis is zo het paradoxale symbool van de Verrijzenis : verrijzenis niet enkel van Christus, maar van alle christenen, in de mate dat zij het heil ontvangen, niet enkel door maar in Jezus Christus, zonder het werk van de persoonlijke ascese te vergeten die onze vrije aanhankelijkheid aan de liefde van God uitdrukt en onze strijd tegen de innerlijke hindernissen die zich voordoen. Het is daarom dat de orthodoxen het kruis vereren, niet enkel als een plaats van verborgen aanwezigheid van de verrezen Heer, maar ook als een bron van de genade van de Heilige Geest door wie Christus verrezen is. Daarom omarmen de orthodoxe het kruis, icoon van de Heer en buigen zij ervoor. Daarom ook tekenen zij hun lichaam met het teken van het kruis en zegenen zij hun naaste met dit zelfde teken. De priester is niet de enige die mag zegenen met het Kruis : elke gedoopte wordt uitgenodigd om zijn naaste te zegenen, innerlijk of  zichtbaar, op een broederlijke wijze, vaderlijk of moederlijk.

Het " innerlijk kruis"

Maar het kruis is ook een teken van nederigheid, van zelfgave en gehoorzaamheid aan de Zoon van God : daarom is het de weg tot het heil voor elke christen die geroepen is om de Meester na te volgen en zijn eigen kruis te dragen in navolging van Christus. Het kruis is ook onlosmakelijk verbonden met de heilige Geest, niet alleen  omdat de Verrijzenis ondenkbaar is zonder de Geest, maar ook omdat Hij het is die ons gelijkvormig maakt aan Christus, zonder welke deze voor ons slechts uiterlijk zou blijven. Zie hier hoe een groot russisch missionaris uit de 19e eeuw, de heilige Innocent van Alaska,dit innerlijk en lichtstralend kruis heeft beschreven welke ieder gedoopte in zijn hart kan dragen : "indien gij het lijden op u neemt door u te onderwerpen aan de wil van de Heer dan zal Hij u niet verlaten en zal Hij u niet zonder vertroosting achterlaten. Zijn gunst zal uw hart raken en Hij zal u de gaven van de Heilige Geest meedelen. Wanneer gij bedroefd zijt, zult gij dikwijls van af het begin van uw droefheid, een onuitsprekelijke zachtheid in uw hart voelen, een buitengewone rust en een vreugde zoals je het nog nooit hebt ervaren (...) Uw hart zal branden van een liefde zonder smet jegens God en de naaste. Dit alles is een gave van de Heilige Geest".

Het kruis is tenslotte een tastbaar teken van de oneindige liefde van God jegens Zijn schepping, zoals verschillende Vaders het hebben gezegd in navolging van sint Paulus, het grote mysterie van de menswording, het mysterie van de bruiloft tussen de Schepper en Zijn schepsels, "in eeuwigheid verborgen gehouden, maar nu openbaar gemaakt" (Rom.16,25) Dit  was reeds ingeschreven door God in zijn scheppingswerk zelf. Het is daarom dat het kruisteken, dat het mysterie van de Menswording samenvat,  niet alleen een cosmische draagwijdte heeft zoals men ons eraan heeft herinnerd, maar ook wezenlijk is voor de mens : de heilige Justinus de Filosoof (2e eeuw) noteert in een schitterende zin, dat de vorm zelf van het menselijk zijn zich onderscheidt van deze van de dieren door de mogelijkheid zijn handen uit te strekken in de vorm van een kruis en door het feit dat hij op zijn gezicht, dank zij de neus, het beeld zelf van het kruis te draagt.

De trinitaire dimensie van het Kruis

Indien het heilsplan fundamenteel een trinitair plan is, dan is het normaal dat het Kruis, die deze economie symboliseert, zeer vlug ook een trinitaire dimensie zal hebben. Dit wordt uitgedrukt door de oproep die gedaan wordt in de Naam van God  dat dit teken vergezeld- en in de bijbelse benadering,betekent de Naam de actieve aanwezigheid van de persoon : " In naam van de Vader en van de Zoon en van de Heilige Geest". Zo wordt elke daad die met de hulp van God wordt vervuld gezegend. De trinitaire dimensie van het kruis vind men ook in de oude hymnes, zoals in de Syrische hymne die de heilige Johannes Chrysostomos citeert in een bekende homilie over het Kruis : "kruis, wil van de Vader, glorie van de enige Zoon, gejubel van vreugde van de Heilige Geest".

Het is ons toegestaan te denken, dat de heilige Philaret van Moscou, een beroemde Russische theoloog en prediker, gevoed door de Bijbel en de Vaders, deze homilie van Johannes Chrysostomos heeft gelezen. Hij heeft op zijn beurt deze liefde van God in een verrassend korte tekst geprezen en uitgedrukt op een trinitaire wijze voor het heil van de wereld : "De Vader is de kruisigende liefde, de Zoon is de gekruisigde liefde, de Heilige Geest is de triomfantelijke liefde in de  onoverwinnelijke kracht van het kruis".

Deze grote spiritueel gaat zelfs zo ver met te zeggen dat er reeds een kruis in het hart van God bestond voordat een ander werd geplant dicht bij Jeruzalem. Hij spreekt van een eeuwige kenose in de schoot zelf van het trinitaire leven : Het kruis is het teken van een trinitaire liefde die per definitie totale offergave is. Voor de heilige Philaret, is Christus in zekere zin gekruisigd "vanaf de schepping der wereld" , want het historisch kruis is "een aards beeld en een schaduw van de hemelse liefde van het Kruis" : dit Kruis is ingeschreven in het zijn zelf van de Heilige Drie eenheid; het drukt de kenotische liefde uit, sacrificieel en eeuwig van de Zoon jegens de Vader, liefde die de Heilige Geest doet uitstralen in de economie van het heil.

"Een actualisatie van de genade van het heil"

Om te besluiten  wil ik de heilige apostel Paulus citeren :"De prediking van het Kruis is dwaasheid voor hen die verloren gaan, maar voor hen die gered worden, voor ons, is zij Gods kracht" (1 Kor.1,18). Het teken van het kruis  is voor de christenen als een actualisering van de genade van het heil ons gebracht door Christus in de wereld. Het is een lichamelijke en concrete uitdrukking van het christelijk mysterie, van de verheerlijking door nederigheid, van de overwinning van het leven op de dood. Het geeft ons het beeld zelf van de Verlossing welke de economie van de trinitaire liefde is voor alle mensen. Ziedaar waarom het kruisteken maken bij zichzelf, samen met de woorden die erbij gezegd worden ons het mysterie van de Heilige Drie eenheid manifesteert. Paus Benedictus XVI maakt zichzelf tot heraut van de apostolische traditie door ons eraan te herinneren dat het kruisteken een daadwerkelijke synthese is van ons geloof. Patriarch Bartholomeüs Ie, in zijn kruisweg die hij geschonken heeft aan Johannes-Paulus II in 1994, heeft ook het mysterie van de menswording opgeroepen door dit gebed : " O Kruis van Christus, gij alleen kunt het oordeel beoordelen die ons veroordeelt, gij alleen openbaart ons de dwaze liefde van God ! ".

Moet men publiek op een zichtbare manier het kruisteken maken in een maatschappij die zo ontkerstend is als de onze ? De spirituelen nodigen ons uit om terug te keren tot het pre-constantijnse gebruik, nl. het maken van een klein kruisje op het voorhoofd of op het hart : niet dat het schaamtevol zou zijn een groot kruis te maken, maar omwille van de sarcasmen of spotternijen die het zou kunnen teweegbrengen bij personen die vijandig of onwetend staan en het zou spiritueel ruïneus zijn voor hen. Beter is het om een zekere discretie te houden en de orthodoxe gelovigen worden uitgenodigd om het te bewaren voor het eucharistisch mysterie. Niets verhindert ons  om hen die God elke dag op onze weg plaatst te zegenen met een klein kruisje.

Sta mij toe te eindigen met twee strofen (eerste en laatste) van een mooie hymne van het Kruis die dateert uit de tijd van de onverdeelde oude Kerk : het is het beroemde Vexilla regis, dat Venancius Fortunat componeerde in de 6e eeuw om een reliek van het ware kruis te ontvangen geschonken door de byzantijnse keizer Justinianus  aan de heilige Radegonde van Poitiers.

 

"Welzalig de boom waarvan de takken

het heil van de wereld dragen dat gehangen is:

Gij draagt het gewicht van dit lichaam

En de hel werd beroofd.

Gij zijt het, Drie eenheid, bron van ons heil

die gans de geest looft :

Door het mysterie van het Kruis

Redt  gij ons en geneest ons

 

 (Uit Sop n°345, pp.29-33

vertaling Kris Biesbroeck)

 

Commentaren

prachtige uitleg over het kruisteken Ik herinner mij dat mijn vader ons altijd voor het slapen gaan alle 8 kinderen een kruisje op ons voorhoofd gaf nu heeft het voor mij nog meer waarde gekregen.
Ik weet niet wat URL betekent daarom heb ik Rooms katholiek ingevuld.

Weet u waar ik de melodie van de Berg Athos gezongen door Russisch orthodox koor Turku,finland kan bestellen?

Hartelijk dank,

Mevrouw M.A.TH.Bos

Graafseweg 5 6512 BM Nijmegen

Nederland

Gepost door: mevr M Bos | 30-10-14

Beste Mevrouw Bos,

URL betekent gewoon uw e mail adres of adres van uw webblog of site als je die hebt. Indien niet, vul je niets in


Wat betreft die gezang, ik heb verschillende cd s van de Berg Athos, maar dit is mij onbekend..


Groeten in XC,


Kris Biesbroeck

Gepost door: krisbiesbroeck | 01-11-14

De commentaren zijn gesloten.