11-02-13

Het iconoclasme

Het iconoclasme

Christus het heilig gelaat_ rond 1750 Moscou.jpg


De kerk bleef zeer wantrouwend ten opzichte van de om zich heen grijpende beeldencultus.Keizer Leo III (717-741) steunde de kerk om paal en perk te stellen aan de mateloze ikonenverering.Mede gedreven door politieke motieven gaf hij de opdracht om de zeer vereerde Christusikoon, die boven de ingangspoort van het keizerlijk paleis hing,met een bijl stuk te slaan.Alle ikonen uit kerken en huizen werden verzameld en verbrand en vervangen door kruisen en andere symbolen en ornamenten.Deze strijd is de geschiedenis ingegaan als het ‘iconoclasme’. De tegenstanders van de beeldenverering, de iconoclasten, beriepen zich op het tweede van de tien geboden: ‘Gij zult geen gesneden beeld maken’.De voorstanders, de iconodoulen,wezen dit af met de verklaring dat het gebod alleen van toepassing was op afgoden. Volgens hen was de eerste ikoon afkomstig van Christus zelf.Men doelde hiermee op de ‘niet door mensenhanden gemaakte ikoon’. Daarover bestaan verschillende legenden,waarvan de meest voorkomende als volgt gaat: koning Abgar van Edessa, die aan een ongeneeslijke ziekte leed, zond via een gezant een brief aan Christus met het verzoek hem te genezen. Christus waste in tegenwoordigheid van de gezant zijn gelaat en gaf de doek waarmee hij zijn gelaat hadafgedroogd aan hem mee.Op deze doek hadden zich de gelaatstrekken van Christus afgetekend.Toen Abgar de doek aanraakte, genas hij. De ikonenstrijd, die in twee fasen gevoerd werd van 726 tot 843, is uiteindelijk gewonnen door de voorstanders van de ikoon.De leer van de theoloog Johannes van Damascus (673-753) heeft hierop grote invloed gehad.Op het Tweede Concilie van Nicea in 787 is deze als officiële leer van de orthodoxie bekrachtigd.De leer van Johannes van Damascus kan men als volgt samenvatten: ieder ikoon verwijst naar een oerbeeld en is daarvan als het ware een afdruk.De verering die men de ikoon betoont, is voor het oerbeeld bestemd. Christus zelf is door zijn aardse verschijning de eerste ikoon van de onzichtbare God.De uiteindelijke overwinning op de iconoclasten in 843 wordt binnen de oosters-orthodoxe kerk nog jaarlijks gevierd als het Feest van de Orthodoxie. Een ikonentype dat tijdens het iconoclasme is ontstaan, is de Moeder Gods met Drie Handen.De hand van Johannes van Damascus zou afgeslagen zijn toen hij een ikoon wilde verdedigen tegen de woeste iconoclasten. Johannes bad vurig tot de Moeder Gods en zijn hand groeide weer aan.Uit dankbaarheid schonk hij de Moeder Moeder Gods driehandige icoon.jpgGods ook een hand.  Na de crisis van het iconoclasme breekt in de Byzantijnse geschiedenis weer een periode aan van grote politieke, culturele en artistieke bloei. In deze tijd ook vindt de christianisatie van de Slavische volkeren plaats.


noten

1 In dit boek worden de woorden ‘ikoon’, ‘ikonostase’ en ‘ikonografie’met een ‘k’ gespeld,hoewel ze volgens de officiële spelling met een ‘c’ geschreven worden.De andere uit het Grieks stammende woorden zijn wel in de reguliere spelling geschreven. Ik volg hierin wat gebruikelijk is in deNederlandstalige vakliteratuur.

2 Van de Grieken is bekend dat er onder hen meer schilders dan beeldhouwers waren. In het boek Naturalis Historia van Plinius de Oudere (23-79) wordt uitgebreid geschreven over de schilderkunst en de naturalistisch geschilderde portretten,maar ook daarvan is niets teruggevonden.

De enige schilderkunst uit het oude Griekenland die bewaard gebleven is, zijn de schilderingen op de vazen. Vermoedelijk schilderden de Grieken op kleine marmeren panelen, die ook geëxporteerd werden en de huizen van de welgestelde Romeinen verfraaiden.

Christus14 Catharina kl.1.jpg

Ikoon van Christus - Sinaï klooster


Uit het boek : 'De rijkdom van ikonen' door Ingrid Zoetmulder

17:49 Gepost in theologie | Permalink | Commentaren (0)

De commentaren zijn gesloten.