11-03-13

Gebruik van Ikonen

Gebruik van ikonen

 

 

In het oude Rusland was het hele leven gekleurd door religie. Door de eeuwen heen speelden ikonen een belangrijke rol in het leven van de gelovigen. Het voordeel van ikonen boven fresco’s en mozaïeken was dat zij meegenomen konden worden, in processie, naar huis en op reis. Behalve in de kerken waren ikonen in het tijdperk vóór de Oktoberrevolutie overal te vinden: in scholen, instituten, kantoren, ziekenhuizen, kazernes, in een nis tegen muren en bomen en zelfs in restaurants en op lantaarnpalen. Nooit zou een Rus zijn ikoon in de steek laten. Ikonen waren een essentieel onderdeel van zijn leven en vergezelden hem van de wieg tot het graf. Ieder orthodox huis, hoe arm ook, had een ‘mooie hoek’ of ‘rode hoek’, waar ikonen voor de privédevotie stonden opgesteld.Het was de belangrijkste plaats in het huis.Gasten begroetten eerst de ikonen en dan pas de familie. In de huizen van de adel was een speciale ikonenkamer.Tsaar Ivan de Verschrikkelijke bewaarde daarmeer dan drieduizend ikonen.Niet alleen bij een geboorte of een huwelijk,maar ook bij een gevaarlijke reis of veldtocht werd een ikoon aan de gelovige geschonken. Iedere dag van het jaar was gewijd aan een heilige.Als iemand overleden was, gaf men een ikoon mee om hem te vergezellen op de laatste reis en werd een metalen ikoon op het grafkruis bevestigd. Men dichtte de ikonen wonderbaarlijke en mystieke krachten toe.Voor iedere gebeurtenis was er een speciale ikoon die te hulp geroepen kon worden. Zo werd de profeet Elia aangeroepen bij slecht weer, de heiligen Blasius en Modestos tegen de dierenpest,Antipas bij kiespijn en Johannes de Doper bij hoofdpijn. Voor allerlei menselijke nood, kwalen en ziekten waren speciale heiligen. Iedere gelovige had natuurlijk ook nog zijn eigen beschermengel of engelbewaarder.

Ikonen werden in tijden van oorlog door het leger meegedragen.Menig overwinning zou door de hulp van een ikoon tot stand gekomen zijn.Ook op feestdagen of andere plechtige gebeurtenissen werden en worden ikonen in processie rondgedragen. [15] De gelovigen vertrouwden hun problemen toe aan de ikonen en vroegen om hulp en raad. Russen sluiten hun ogen niet bij het gebed,maar staan oog in oogmet de ikoon.De Russische schrijver A.I.Herzen (1812- 1870) neemt in zijn memoires een brief op van zijn vriend de filosoof Kirejevski (1806-1856):

‘Ik stond eens voor een schrijn te staren naar de wonderikoon van de

Moeder Gods en bedacht hoe kinderlijk toch het geloof was van de

mensen die ervoor stonden te bidden. Enkele vrouwen en zwakke

oudemannen sloegen kruistekens en bogen naar de grond.Met vurige

hoop keek ik naar de heilige afbeeldingen en beetje bij beetje begon

mij het geheim te dagen van hun wonderlijke kracht.Dit was immers

niet zomaar een schildering,want het had eeuwenlang de hartstochten,

de hoop en de gebeden van al deze lijdende en ongelukkige

mensen opgenomen.Het was vervuld van de energie van al deze

gebeden, het was een levend organisme geworden, een plaats waar de

Heer en de mens elkaar ontmoetten.Terwijl ik dit bedacht, keek ik

nogmaals naar de oude mannen, de vrouwen en kinderen die in het

stof neerknielden en opkeken naar de heilige ikoon en toen zag ik de

bezielde trekken van de Moeder Gods en zag hoe zij met liefde en

mededogen naar deze eenvoudige mensen keek en ik zonk op mijn

knieën en bad deemoedig tot haar.’

Iedereen die weleens een Russische kerk is binnengegaan, komt onder de indruk van de bijzondere sfeer die van de schittering van de door kaarsen verlichte ikonen uitgaat. Je krijgt het gevoel dat je een microkosmos betreedt, een andere wereld vol kleur en theologie.Overal in de kerk hangen ikonen, op lezenaars, aan lampen en aan de wanden,maar vooral in de ikonostase. [16]

De ikonostase



iconostase6.jpg



Deze beeldenwand, die in Rusland soms wel in vijf verdiepingen tot het plafond rijst,maakt het altaar onzichtbaar voor de gelovigen.Ook in westerse kerken was er in vroeger tijden een afscheiding tussen koor en schip.Maar deze afsluiting werd verwijderd om de betrokkenheid van de gelovigen bij het liturgisch gebeuren te bevorderen.De oosterse opvatting is duidelijk anders.De afscheiding door de ikonostase en het gesloten houden van de koningsdeuren gedurende een groot gedeelte van de eucharistie, hebben niet de bedoeling het mysterie te versluieren; zij willen slechts het heilige en gewijde karakter ervan benadrukken.De altaarruimte staat symbool voor het spirituele, en het schip,waar de gelovigen zich bevinden, symboliseert de materiële wereld. De ikonostase heeft al eeuwenlang eenzelfde voorgeschreven ordening en compositie. In de ikonostase bevinden zich drie ingangen: twee deuren aan de zijkanten en een dubbele deur in het midden.Op de zijdeuren bevinden zich ikonen van engelen of van een heilige diaken.De linkerdeur geeft toegang tot de Proskomidikon,waar de eucharistie wordt voorbereid.De rechterdeur geeft toegang tot het Diakonikon, de plaats waar de liturgische gewaden en boeken bewaard worden.De middelste deuren worden de ‘deuren naar het paradijs’ of ‘koningsdeuren’ genoemd. Achter deze deuren bevindt zich de allerheiligste ruimte, waar de heiligemysteriën zich voltrekken.Alleen de celebrerende priester mag door deze middelste deuren.

Op de koningsdeuren [17-19] vinden wijmeestal de afbeeldingen van de

vier evangelisten, Johannes,Mattheüs, Lucas enMarcus [19-20] en van de aankondiging van de aartsengel Gabriël aan Maria.De priester verkondigt dan ook voor deze deuren het evangelie. Rechts van de koningsdeur is een ikoon van Christus en links een van de Moeder Gods.Naast de ikoon van Christus bevindt zich de ikoon van de heilige of het feest naar welke de kerk genoemd is. En naast de ikoon van de Moeder Gods is een ikoon die bijzondere verering geniet bij de gelovigen, afhankelijk van de streek of stad waar de kerk zich bevindt.Boven deze rij komt de uitgebreide Deësis-rij met Christus in het midden. [21]Het van oorsprong Griekse woord Deësis betekent gebed en afsmeking.Aan weerszijden van Christus hangen de ikonen van de Moeder Gods en Johannes de Voorloper (de Doper). [22] Engelen en heiligen neigen zich naar Christus om voor de mensheid voorspraak te doen en vergeving voor haar zonden af te smeken. Voor de gelovigen is het een uitnodiging om zich te voegen in dit gebed. De rij daarboven brengt ons het leven van Christus onder demensen. Hier worden de twaalf grote feesten uit de orthodoxe kerk afgebeeld (de Dodekaorton). Terwijl de onderste rijen scènes laten zien uit het Nieuwe Testament, vertegenwoordigen de bovenste rijen symbolisch het Oude Testament:profeten met schriftrollen in hun handen,waarvan de teksten duiden op de komst van Christus,wenden zich tot de centrale ikoon van deMoeder Gods van het Teken.Hierboven is een rij voorvaders afgebeeld, die zich wenden tot de ikoon van de Drie-eenheid.De ikonostase wordtmeestal gekroond door een kruis.


Met toestemming overgenomen uit het boek 'De rijkdom van ikonen' door Drs.Ingrid Zoetmulder

14:37 Gepost in theologie | Permalink | Commentaren (0)

De commentaren zijn gesloten.