31-05-13

Mandilion

Mandylion

 (Niet door Mensenhanden gemaakte portret van Christus)

 

mandylion 16 aug.jpg

 

 

Het woord Mandylion is afgeleid van het Arabische woord mandil dat doek betekent. De afbeelding zou teruggaan op de doek van koning Abgar van Edessa. Volgens de legende zou deze, toen hij ernstig ziek was, een dienaar naar Christus hebben gezonden met het verzoek om naar Edessa te komen om hem te genezen. In plaats van zelf te komen nam Christus een doek en drukte die op zijn gelaat, waarna een afdruk van zijn gezicht op de doek achterbleef. De dienaar nam de doek mee naar Edessa. Daar werd de doek op het gezicht van de koning gelegd, waarop deze genas.

 

De voorstelling

In wezen is de voorstelling van het Mandylion een zeer eenvoudige: het is de afdruk van het gelaat van Christus op een doek. Het gelaat en de linnen doek vormen de twee entiteiten van de compositie. De doek valt in plooien neer. De bovenhoeken schijnen opgehouden te worden in twee knopen, die de illusie wekken de draagpunten van de doek te zijn.

Christus wordt met nimbus afgebeeld. In de kruisarmen leest men “HO OON”, “de Zijnde”. Het gelaat wordt voorgesteld zonder de aanzet van een hals, want het gaat immers slechts om het gelaat, zoals de legende verhaalt. In lange lokken golft het haar aan weerszijden van het gelaat. De baard loopt in twee punten uit, die compact zijn bijeengehouden, waardoor dit type in de Russische volksmond “Christus met de natte baard “ is gaan heten. De gelaatstrekken van Christus tonen geen emoties. Karakteristiek is juist de rustige en ontzagwekkende ernst. Het Goddelijk aangezicht wordt niet gestoord door de doek op de achtergrond. Het gelaat staat nooit óp de doek, maar wekt altijd de illusie ervóór te zweven. Het Goddelijke gelaat is onkreukbaar en daarom kan Het zich niet conformeren aan de natuurlijke plooival van de doek. De doek gelijkt daarom eerder op een toneeldecor.

 

Inhoudelijke aspecten

Het Mandylion heeft een belangrijke rol gespeeld in de Byzantijnse gedachtewereld. De geestelijke volheid van de voorstelling is hier verantwoordelijk voor.

In de eerste plaats moet de afbeelding gezien worden als een theologisch symbool: het Mandylion verbeeldt een wezenlijk dogma van de orthodoxe theologie, namelijk het mysterie van de incarnatie, de menswording van Gods Zoon. Voor de incarnatie van Christus bestaat door de afdruk van de gelaatstrekken van Christus een authentiek bewijs van zijn aanwezigheid op aarde, of anders gezegd, met de existentie van het Mandylion is een zichtbaar bewijs voorhanden van de incarnatie van Gods Zoon. De theologische gedachtegang van de incarnatie volgend, is het logisch, dat het Mandylion in de kerk een speciale plaats wordt toegewezen, namelijk onder de tamboer van de koepel. Hij bevindt zich aldus tussen de koepel, symbool van het hemelse, en de aarde; een betere plaats is er voor het symbool van de incarnatie welhaast niet te vinden!

In de tweede plaats symboliseert het Mandylion het Eucharistisch offer. De Mandylion-ikoon wordt daarom ook dikwijls in de nabijheid van het altaar aangetroffen. Een anonieme Griekse tekst geeft uitsluitsel over de liturgische betekenis van de Mandylion-ikoon. Volgens de tekst heet het, dat het Mandylion op daarvoor vastgestelde feestdagen uit het diakonikon wordt gehaald om in processie door de kerk gedragen te worden. Vervolgens wordt de ikoon op het altaar geplaatst. Gedurende de liturgie blijft het Mandylion daar en de schrijver zegt dat het “het niet-bloedende offer van Jezus symboliseert”, met andere woorden: de eucharistie. Hieruit blijkt, dat de plaats, waar het Mandylion aangetroffen wordt, bepalend is voor de symbolische betekenis. Onder de koepel is het Mandylion het symbool van de incarnatie, op het altaar het symbool van de eucharistie.

In de derde plaats bezit het Mandylion een beschermend karakter. Reeds het prototype, de afbeelding te Edessa, bezat deze eigenschap; de legende wil dat men “het niet door mensenhanden gemaakte beeld van Christus” boven de stadspoort had gehangen om het onheil buiten de stad te houden. Door het beschermende karakter is het Mandylion vooral bij de bevolking populair geworden. Als amulet en talisman draagt de gelovige deze voorstelling op metalen draagikoontjes met zich mee, in het geloof en in de hoop dat onverwacht onheil verre zal blijven.

 

Christus, het levende Woord

Een ikoon verteld van de hemelse werkelijkheid, laat daarvan de trekken zien. Het Mandylion geldt als het oudste en meest natuurgetrouwe Christusbeeld. En daarmee wordt meer bedoeld dan een soort foto of portret; het is een beeld van Zijn Wezen. Dat wordt mede aangegeven door de aureool rond het hoofd, met daarin de letters HO OON: - de Godsnaam - Hij IS er - Hij die aanwezig is voor Zijn Volk. Zo immers openbaarde God zich aan Mozes bij de brandende braambos (Exodus 3,14). In de oosterse beleving houdt dat dan ook in: daar waar de ikoon is daar is de Heer voor wie hem gelovig aanschouwt. En omgekeerd: Hij aanschouwt jóu!

Dat Wezen van het Christusbeeld is tevens de uitdrukking van Gods Woord (de Logos). Hij is immers het Woord dat Vlees geworden is. Hij is het Woord van de Vader, zoals we zo nadrukkelijk kunnen lezen in het Evangelie volgens St.Jan (zie 1e hoofdstuk). In Hem is de volheid van de Schriften, van Mozes en de profeten. Het is dan ook niet zomaar dat het Kind in de kribbe (Lucas 2) in doeken gewikkeld wordt. Die doeken verwijzen naar de doeken waarin de Torah-rollen worden bewaard in de Ark van de synagoge. Daarmee wordt dan aangegeven dat het Kind in de kribbe de Torah is, het Woord van God, dat tot voedsel wordt gegeven aan de kudden gelovigen waarmee de Herders van de Kerk naar de kribbe=voerbak komen.

Waar het gelovige Volk (de Kudde Gods) zich door dát Woord laat leiden, komt het elke crisis te boven en is er Leven in overvloed.

Opvallend is dat er van het doek een genezende werking uitging in het verhaal van Abgar. Iets dergelijks vinden we b.v. ook terug bij Mattheus 9,18-26. Daar is het kleed kennelijk het joodse gebedskleed met de kwasten, dat Jezus als rechtgeaarde Jood droeg. Dat gebedskleed verwijst ook naar de Torah, de Boeken van Mozes, waarvan Jezus zelf de levende gestalte is. Er gaat een genezende kracht vanuit. De vrouw die 12 jaar aan bloedvloeiing leed - symbool voor Vrouwe Kerk die aan geestelijke bloedarmoede lijdt en onvruchtbaar voor de Kerk is - wordt genezen zodra ze weer verlangd naar het Woord zoals dat in Jezus Christus gestalte heeft gekregen. En dat niet alleen. Ook het dochtertje van de overste van de synagoge - symbool voor de jeugd waarvan de plaatselijke pastor moet vaststellen dat er geen toekomst voor de Kerk meer van te verwachten is - komt dan weer tot leven. Er komt weer leven in de kerkelijke brouwerij!  De gezondheid van het Kerkvolk, van oud tot jong, heeft dus alles te maken met de aanraking van het gebedskleed. Dus met de Torah, het Woord van God. Er gaat een roep van uit. 

Bron : www.iconen.nl

11:19 Gepost in theologie | Permalink | Commentaren (0)

De commentaren zijn gesloten.