16-01-14

heiligen op iconen

 HEILIGEN OP ICONEN

De orthodoxe gelovigen hebben een sterke band met hun heiligen. Zij zijn weliswaar onzichtbaar,maar toch voortdurend aanwezig. Zij worden zichtbaar gemaakt in hun dromen en visioenen en ook op de ikonen.De heiligen op de ikonen zijn een hulpmiddel om in contact te komen met de onzichtbare wereld. Ikonen van heiligen verwijzen altijd naar Christus Daarom staan zij of naar hem gekeerd, of is er een verwijzing zichtbaar in één van de hoeken of aan de bovenkant van de ikoon: een hand,God de Vader, Christus of de Triniteit.Ook kan de heilige door het dragen van een kruisje of een tekstrol naar Christus verwijzen.





 

 

Heiligen zijn herkenbaar aan de inscriptie. Verder geven zij door hun kleding of attributen aan tot welke categorie zij behoren. Zo zijn er aartsvaders, profeten, apostelen, bisschoppen, kerkvaders,martelaren, soldatenheiligen, kluizenaars,monniken en vorsten. Iedere heilige dient de gelovigen tot voorbeeld en steun. Zij kunnen alleen of in groepen afgebeeld zijn. Soms wordt in verschillende scènes, als ware het een stripverhaal, over het leven van de heilige verteld; dit zijn de zogenaamde vita-ikonen. Geen heilige is zo populair, zowel in het Nicholas of Myra15.jpgOosten als in hetWesten, als de heilige wonderdoener Nikolaas, de bisschop van Myra in Klein-Azië, die in de 4e eeuw geleefd zou hebben.Nikolaas is herkenbaar aan zijn korte grijze baard en hoog voorhoofd, teken van zijn grote wijsheid.De verering in Rusland voor Nikolaas begint kort nadat Rusland in 988 tot het orthodoxe geloof was overgegaan.De verering verspreidde zich snel en geen andere heilige werd zo vereerd. Een bekend gezegde in het oude Rusland was: ‘Als God mocht sterven, dan maken wij Nikolaas tot God’.Men geloofde dat Nikolaas als geen ander de menselijke zwakheden begreep.Hij verdedigde hen tegen ieder onrecht en beschermde hen.Hij beschermde ook de reizigers als zij zich in wat voor problemen dan ook bevonden.Hij werd patroon van talloze kerken, beroepen en genootschappen.Het respect dat de gelovigen hem betoonden,was bijna net zo groot als het respect dat zij de Moeder Gods en Christus schonken. Buitenlandse reizigers uit de 16e tot en met de 19e eeuw maken bijna altijd melding van de speciale verering die Nikolaas en zijn ikonen genoten. In de 17e eeuw beschrijven zij vaak een ikoon als ‘een Nikolaas’, ook al stond hij er zelf niet eens op afgebeeld. Veel ikonen van Nikolaas werden als wonderdadig beschouwd en kregen de naam van de plaats waar ze vereerd werden, zoals Nikolaas van Mozˇajsk,Nikolaas van Zaraisk en Nikolaas van Velikorets. Elk van deze ikonen had andere kenmerken. De laat 15e eeuwse ikoon uit het Ikonen-Museum Recklinghausen is een vita-ikoon van Nikolaas van Zaraisk,waarop in veertien scènes de belangrijkste gebeurtenissen uit zijn leven worden verteld.Hoe Nikolaas uitverkoren was, zijn spirituele groei, zijn macht over duivels, en zijn hulp aan onschuldig veroordeelden, gevangenen en schipbreukelingen. Volgens de legende kwam de ikoon van Nikolaas van Zaraisk uit Korsun op de Krim naar het vorstendom Rjazan in 1225, en hielp hier om de Tataren te verslaan.Aan weerszijden van Nikolaas bevinden zich in twee medaillons de afbeeldingen van de Moeder Gods en Christus.Tijdens het Eerste Concilie in Nicea zou Nikolaas Arius een oorvijg gegeven hebben, omdat hij de goddelijkheid van Christus in twijfel trok.De keizer en de aanwezige bisschoppen wilden Nikolaas uit zijn bisschopsambt zetten,maar de Moeder Gods en Christus namen het voor Nikolaas op en gaven hem de attributen (de bijbel en de stola) van het bisschopsambt terug.

De populariteit van Joris en de Draak wordt in verband gebracht met de militaire geschiedenis van Byzantium en de Slavische volkeren. Joris was, net als andere heiligen die als krijger worden afgebeeld, zeer geliefd bij vorsten en legeraanvoerders.Het drakenwonder behoort tot Joris en de draak.jpgde oeroude legendenschat van het Oosten. Joris (in het Russisch: Georgij), de zoon van voorname en welgestelde ouders uit Cappadocië,was een dappere legeraanvoerder onder keizer Diocletianos.Toen hij zich tot het christendom bekeerde, viel hij uit de gratie en werd na vele martelingen ter dood gebracht in Nicomedia in 303. Volgens de Legenda Aurea van Jacobus de Voragine, die in de 13e eeuw tal van heiligenlevens optekende,werd de stad Silene in Libië op een zeker ogenblik geterroriseerd door een vreselijke draak.Nadat de veestapel was opgegeten,moest hij doormensenoffers rustig gehouden worden.Op het moment dat de koningsdochter aan de beurt komt, duikt Joris op en verslaat het ondier in de naam van Christus. Doden doet hij het pas later, nadat de voltallige bevolking zich heeft laten dopen. Johannes de Voorloper staat in het Westen beter bekend als Johannes de Doper.Hij trok zich terug in de woestijn in de Jordaanvlakte. Daar begon hij te dopen, de rituele reiniging te volbrengen aan de ‘berouwvollen’ die zijn oproep hadden gehoord.Door zijn moedig optreden als man van God werd hij onder Herodes Antipas in de kerker geworpen en onthoofd.AlsJohannes de doper met vleugels.jpg laatste van de profeten vormt hij de overgang van het Oude naar het Nieuwe Testament.Hij bekleedt een der hoogste plaatsen in de hiërarchie van de heiligen.Hij is ook het grote voorbeeld en de patroon van de monniken, die immers leven als hij, in teruggetrokkenheid en onthechting. Hij verblijft in de woestijn; zijn warrig haar valt in lange vlechten tot op de schouders en hij draagt een kleed van kamelenhaar en eet sprinkhanen (Mattheüs 3, 4). Johannes wordt soms als een gevleugelde engel voorgesteld; als boodschapper is hij immers aan hen gelijk.Hij heeft in zijn linkerhand een kelk,waarin het Christuskind ligt, en een schriftrol. Met zijn rechterhand wijst hij op de kelk.De tekst op de schriftrol luidt: ‘Zie het Lam Gods dat de zonden van de wereld wegneemt’. Johannes wordt speciaal aangeroepen bij hoofdpijn.

De profeet Elia was zeer populair bij de boeren.Hij werd door het volk gezien als de opvolger van de Oud-Slavische dondergod Perun.Als menElias 66.jpg bedenkt hoe afhankelijk de boeren waren van het weer, dan is het begrijpelijk dat de heilige, die gold als de beheerser van de atmosferische krachten, zeer geliefd was.Ook Blasios was een zeer geliefde heilige, die als beschermer van het vee te hulp geroepen werd. Blasios was  ten tijdebLASIOS VAN sEBASTE.jpg van Licinius (303- 324) bisschop van Sebaste in Armenië.Tijdens de christenvervolgingen trok hij zich terug in de bergen,waar hij met de wilde dieren leefde.

Het thema van de Veertig Martelaren uit Sebaste sprak ook zeer tot de verbeelding van gelovigen en kunstenaars.De oudste voorstelling van het tafereel is een fresco uit de 8e eeuw in de Santa Maria Antiqua in Rome. Veertig soldaten uit de lijfwacht van de Romeinse keizer Licinius hadden zich laten dopen rond het jaar 320. Licinius liet hen in de bittere vrieskou in een rivier staan, terwijl er op de oever badhuisjes 40 martelaren van sebaste.jpgstonden met warme, dampende baden voor diegene die zijn geloof af zou zweren. Een soldaat bezwijkt en gaat het badhuis in.Maar een van de bewakers, onder de indruk van de standvastigheid van de negenendertig overgebleven martelaren, neemt zijn plaats in. De veertig martelaren vormen een hechte groep; zij staan dicht opeen,misschien om elkaar warmte te geven. Velen kijken omhoog.De gelaatsuitdrukkingen en de gebaren van de martelaren geven deze ikoon een dramatisch karakter.De hemel gaat open en Christus gooit voor allen een kroontje naar beneden.

Na de tijd der martelaren worden monniken en asceten het levend geweten van de christelijke gemeenschap.Door voorbeeldig te leven in onthechting wilden zij de martelaren evenaren. In het Byzantijnse Rijk speelden zij een grote rol en genoten veel aanzien.Typerend hiervoor is dat vele vorsten kort voor hun dood of op hun sterfbed de monnikspij aantrokken om bekleed met de tekenen van Christus’ passie de dood in te gaan. Monniken droegen immers deze tekenen op hun gewaad. Twee monniken die groot aanzien hadden in Rusland zijn Zosima en Savvatij. Zij wilden een leven leiden in eenzaamheid, gewijd aan het stille gebed, zoals de oude woestijnvaders. Zij vestigden zich op het onbewoonde eiland Solovki in het hoge noorden van Rusland in de Witte Zee. Het duurde niet lang ofZozima en savatij.jpg andere monniken, aangetrokken door hun ascetische wijze van leven, voegden zich bij hen. Een klooster werd gesticht en Zosima†1478) werd de eerste abt. In de 17e eeuw ontwikkelde het klooster zich de grootste kloostergemeenschap van Noord-Rusland en oefende grote invloed uit op kerk en staat. Opmerkelijk is dat Zozima en Savvatije alles deden om onbekend te blijven, toch heel populair werden. Zij zijn haast altijd in de grote Deësis-rij van Noord -Russische iconostasen opgenomen.

Ook op de kleine metalen Deësis-triptiekjes komen zij vaak voor.Simeon de Styliet is de eerste pilaarheilige.Hij leefde in Syrië aan het begin van de 5e eeuw.Hij wilde in afzondering wonen om zich te wijden aan gebed en meditatie.Hij kreeg echter zo’n grote schare bewonderaars die hem om raad ensymeon de styliet 3.gif steun vroeg, dat zijn geliefde levenswijze onmogelijk werd.Daarom installeerde hij zich op een pilaar, die elk jaar hoger gemaakt werd om de bewonderaars op een afstand te houden.Uiteindelijk zat hij op een  18 meter hoge pilaar. Simeons roem verspreidde zich over het hele Byzantijnse rijk en hij kreeg vele navolgers.Een heilige die zeer tot de verbeelding spreekt is de heilige Christoforus.In het Westen is het de reus die de reizigers beschermt. In het Oosten behoort hij tot het volk der Cynocephalen, een volk met menselijke gestalte, maar met een hondenkop.In de antieke en vroegchristelijke tijd geloofde men dat de Cynocephalen samen met de Satyrs, de Centauren en de Sirenen  in een soort tussenrijk tussen de mensen en de dieren woonden. Ook aan  deze volkeren moest het woord Gods gebracht worden. Van Christoforus  wordt verhaald dat zijn vurige smeekbeden om de menselijke taal te kunnen  spreken verhoord werden.De feestdag van Christoforus is 9 mei.Iedere dag van het jaar heef tmeerdere heiligen die worden vereerd.Omdat een kerk niet van iedere heilige een ikoon had, gebruikte men kalenderikonen.De oudste kalenderikonen dateren uit de 12e eeuw en worden in het katharinaklooster in de Sinaï bewaard.De oudste Russische exemplaren zijn waarschijnlijk de twee grote kalenderikonen van het Ikonen-Museum Recklingyhausen die elke zes maanden in het jaar voorstellen.kalender van heiligen 2.jpg Kalenderikonen komen tegemoet aan een intellectuele behoefte aan rangschikking en ordening. Op dit type ikonen worden in rijen onder en boven elkaar duizenden figuren afgebeeld. Toch is zo’n verzameling heiligen nooit compleet. Er zijn ontelbare heiligen, wonderen en feesten die door de orthodoxe gelovigen herdacht en gevierd worden.Al deze heiligen en feesten zijn een onuitputtelijke inspiratiebron voor de ikonenschilder.Ondanks de voorschriften waaraan de schilder gebonden was, is toch elke ikoon anders. De ikonen kunnen verschillen omdat ze uit andere perioden zijn,maar ook omdat zij uit andere landen,streken en ateliers komen. Zelfs als het thema overeenkomt,maken de plaats waar de ikoon vervaardigd is, de traditionele stijl, de kunstenaar, de techniek en het materiaal van iedere ikoon een uniek exemplaar.Wellicht zal de lezer bij het schouwen naar de afgebeelde ikonen geraakt worden door hun schoonheiden rijkdomen zal hij op eigen gelegenheid deze reis door de wereld der ikonen voortzetten.

Uit : de rijkdom der iconen, Ingrid Zoetmulder

13:57 Gepost in theologie | Permalink | Commentaren (0)

De commentaren zijn gesloten.